Definicje

* ABSTRAKT
zob. ANALIZA DOKUMENTACYJNA

* ADAPTACJA
przekształcenie, przeróbka utworu związana z dostosowaniem go do potrzeb nowego odbiorcy (np. przeróbka muzyki poważnej na rockową), wynikająca ze zmiany sposobu rozpowszechniania (np. adaptacja filmowa utworu literackiego) lub zmiany nośnika (przeróbka komiksu na grę komputerową). [11]

* ADMINISTRATOR BAZY DANYCH
DBA, database administrator; inform. osoba zajmująca się utrzymaniem i ochroną bazy danych, kontrolą przestrzegania zasad dostępu do bazy danych przez poszczególnych jej użytkowników. [11]

* ADMINISTRATOR SIECI
inform. osoba odpowiedzialna za utrzymanie zasobów sieci komputerowej, nadzorująca jej sprawne działanie oraz wykorzystywanie przez poszczególnych użytkowników zgodnie z określonymi dla danej sieci zasadami (zakładanie i usuwanie kont, zarządzanie oprogramowaniem, przydzielanie użytkownikom prawa dostępu do informacji i sprzętu). [11]

* ADNOTACJA
1. Zwięzła charakterystyka dokumentu dotycząca jego treści i (lub) cech pozatreściowych specyficznych dla danego dokumentu. [3] Stosowana np. w bibliografii adnotowanej, katalogu obrazkowym. Najczęściej stosowane rodzaje adnotacji: wyjaśniająca, zawartościowa, księgoznawcza, zalecająca.
2. Potocznie: uwaga, dopisek, przypis, notatka - sporządzone w postaci pisemnej. [11]

* ADNOTACJA KSIĘGOZNAWCZA
adnotacja dotycząca cech wydawniczych, piśmienniczych lub innych cech formalnych dokumentu, a także jego historii, autorstwa, związków bibliograficznych z innymi dokumentami oraz przeznaczenia czytelniczego. Może być powiązana z uwagami podanymi w opisie bibliograficznym i stanowić ich rozwinięcie. Stosowana jest głównie przy adnotowaniu piśmiennictwa dla potrzeb humanistyki i nauk społecznych oraz w praktyce bibliotekarskiej, bibliograficznej i wydawniczo-księgarskiej. [3]

* ADNOTACJA ZAWARTOŚCIOWA
adnotacja podająca pełny lub częściowy spis treści dokumentu. Stosowana jest często przy adnotowaniu dokumentów o rozbudowanej strukturze wewnętrznej lub dzieł zbiorowych. [3]

* ADNOTACJA WYJAŚNIAJĄCA
adnotacja będąca uzupełnieniem informacji zawartych w tytule dokumentu lub zawierająca ich dokładniejsze sprecyzowanie. Stosowana jest w przypadku, gdy tytuł dokumentu wraz z dodatkami do tytułu niedostatecznie lub niejednoznacznie określają treść i charakter dokumentu. [3]

* ADNOTACJA ZALECAJĄCA
adnotacja zawierająca elementy zachęty do lektury dokumentu i/lub ułatwiająca tę lekturę poprzez ocenę, interpretacje tekstu, wskazanie adresu czytelniczego itp. Stosowana jest jako środek popularyzacji i propagandy książek oraz innych typów dokumentów, [3] szczególnie wśród dzieci i młodzieży. [0]

* ADNOTOWANIE
proces tworzenia adnotacji. [13]

* ADRES WYDAWNICZY
zespół danych określających miejsce i datę wydania wydawnictwa oraz nazwę wydawcy. W przypadku książki umieszczany jest najczęściej na dole karty tytułowej lub na jej odwrocie. W innych wydawnictwach (np. kaseta magnetofonowa, dysk kompaktowy) pełny adres wydawniczy umieszczany jest zazwyczaj na oprawie, obwolucie. [11]

* AKCYDENSY
druki akcydensowe, wszelkie druki okolicznościowe, wyd. zwykle jednorazowo w celach informacyjnych, manipulacyjnych, przemysłowych i in. (nie zalicza się do nich książek i broszur, gazet, czasopism itp.). Rozróżnia się m.in. akcydensy informacyjne - katalogi i cenniki, spisy telefoniczne i adresowe, rozkłady jazdy, zestawienia statystyczne i bilansowe, kalendarze, instrukcje, programy, zawiadomienia itp.; akcydensy manipulacyjne - papiery wartościowe, znaczki drukowane, bilety, formularze, karty do maszyn analityczno-statystyczne, karty pocztowe itp.; akcydensy przemysłowe i opakowaniowe - etykiety, owijki, koperty, kalkomanie itp.; ważną grupę akcydensów stanowią akcydensy wydawnicze, np. nuty, mapy, reprodukcje dzieł sztuki, prospekty. [4]

* ALMANACH
1. Rocznik zawierający kalendarium wzbogacone informacjami lub poradami, czasem krótkimi opowiadaniami oraz materiałami o charakterze kronikarskim.
2. Publikacja o charakterze antologii, zawierająca materiały z jednej dziedziny sztuki lub nauki, których wspólną cechą jest czas powstania (np. Almanach literacki za rok...) [11]

* ANALIZA DOKUMENTACYJNA
abstrakt, zwięzłe streszczenie treści dokumentu pierwotnego, towarzyszące jego opisowi bibliograficznemu lub tekstowi dokumentu. Rodzaje a.d.: omawiające, wskazujące, deskryptorowe oraz streszczenie dokumentacyjne. A.d. stosuje się głównie w wydawnictwach informacyjnych (np. bibliografiach analitycznych), które ułatwiają poznawanie istniejącej literatury z danej dziedziny wiedzy; po raz pierwszy użyta w Pharmazeutische Zentralblatt (1830, wyd. do 1969 pod innymi tytułami). [3]
Celem a.d. jest informowanie o zawartości analizowanego dokumentu, o cechach wyróżniających go wśród dokumentów o podobnej lub związanej tematyce. A.d. powinna zarówno minimalizować możliwości przeoczenia dokumentu, jeśli dla danego zapytania informacyjnego ma on istotne znaczenie, jak i ułatwić pominięcie go, jeśli to znaczenie jest nikłe. Zadaniem a.d. jest wskazanie informacji, jaką może znaleźć użytkownik w dokumencie oryginalnym, a nie zastępowanie go. [1]

* ANALIZA DOKUMENTACYJNA WSKAZUJĄCA
analiza podająca tematykę dokumentu i/lub główne tezy autora. Stosowana jest w przypadku, gdy chodzi głównie o zasygnalizowanie istnienia dokumentu na dany temat:
a) przy opracowywaniu dokumentów lub części dokumentów o marginalnym znaczeniu dla użytkownika;
b) przy opracowywaniu dokumentów o charakterze prac sprawozdawczych lub przeglądowych. [3]

* ANALIZA DOKUMENTACYJNA OMAWIAJĄCA
analiza przedstawiająca szczegółową problematykę dokumentu, zawarte w nim najważniejsze dane faktograficzne, zastosowane metody, tok rozumowania oraz wnioski autora wraz z ich uzasadnieniem. Stosowana jest w przypadku, gdy chodzi o ułatwienie użytkownikowi trafnego wyboru dokumentu o interesującej go treści, głównie spośród prac naukowo-badawczych oraz opisów konstrukcji technicznych i procesów technologicznych. [3]

* ANALIZA DOKUMENTACYJNA DESKRYPTOROWA
analiza przedstawiająca treść dokumentu za pomocą deskryptorów lub słów kluczowych. Stosowana jest głównie w zautomatyzowanych systemach informacyjnych; w systemach tradycyjnych zastępuje niekiedy analizę wskazującą. [3]

* APARAT NAUKOWY WYDAWNICTWA
zespół elementów wydawnictwa (publikacji naukowej) stanowiących wskazanie źródłowych materiałów cytowanych, omawianych bądź wykorzystanych przez autora. Należą tu m.in. przypisy, bibliografia załącznikowa, indeksy, a w przypadku publikacji opracowanych metodą hipertekstu - także np. odnośniki do innych tekstów. [11]

* APLIKACJA
zob. PROGRAM UŻYTKOWY

* ARCHIWALIA
zasób archiwalny, wszelkie dokumenty niezależnie od techniki ich sporządzania powstałe w wyniku prawnej bądź politycznej działalności urzędu czy instytucji, a także naukowej, artystycznej i społecznej działalności oraz życia osoby prywatnej, ze względu na trwała wartość naukową lub praktyczną przeznaczone do wieczystego przechowywania i włączone do zasoby archiwum. [1]

* ARCHIWISTYKA
nauka, której przedmiotem są metody pracy archiwalnej. A. zajmuje się zasadami gromadzenia, przechowywania, opracowania i udostępniania materiałów archiwalnych, które znajdują się w archiwach stanowiących instytucje archiwalno-usługowe. Zasadniczą cechą materiałów archiwalnych, odróżniającą je od materiałów bibliotecznych, jest fakt, że powstały one w wyniku działalności instytucji o charakterze publiczno-prawnym i że posiadały moc prawną. [1]

* ARCHIWUM
1. instytucja powołana do gromadzenia, przechowywania, opracowywania i udostępniania archiwaliów; a. państwowe pełni funkcje urzędu wiary publicznej, jest uprawnione do wydawania uwierzytelnionych odpisów archiwaliów
2. dział urzędu, przedsiębiorstwa, instytucji, przechowujący archiwalia (składnica akt, a. zakładowe)
3. zbiór lub zespół archiwalny powstały w wyniku działalności instytucji, rodziny (a. rodowe, podworskie), prywatnej (a. prywatne, spuścizna)
4. miejsce przechowywania materiałów archiwalnych. [4]

* ARTYKUŁ
1. Utwór publicystyczny, literacki lub naukowy (np. rozprawy), samodzielna piśmienniczo część większej całości (np. czasopisma). Artykuł z reguły omawia problem (poprzez wywód oparty na faktach poddanych analizie), wyprowadza wnioski i uogólnia, zmierzając do udowodnienia postawionej tezy lub uzasadnienia postulatów. Można rozróżnić m.in.: artykuł wstępny, odzwierciedlający stanowisko redakcji wobec aktualnych problemów, artykuł redakcyjny, poświęcony najważniejszym zagadnieniom ideologicznym i politycznym, z wyeksponowaną funkcją postulatywną, artykuł dyskusyjny, inicjujący publiczną wymianę myśli na określony temat, artykuł okolicznościowy, publikowany z okazji danej rocznicy, jubileuszu lub doniosłego społecznie faktu, artykuł polemiczny, kwestionujący słuszność tez publikacji, z którą jest prowadzona polemika, artykuł popularnonaukowy, uprzystępniający specjalistyczne tematy naukowe, techniczne i kulturalne. [4]
2. Artykuł publicystyczny, publikacja prasowa wyrażająca stanowisko autora lub redakcji wobec istotnych problemów oraz zjawisk społecznych, która posługując się różnorodnymi metodami oddziaływania intelektualnego, jak argumentacja, wyjaśnianie itp., a także wykorzystując dodatkowe środki oddziaływania emocjonalnego zmierza do kształtowania opinii czytelników. [19]
3. Artykuł naukowy.

* ASKRYPTOR
nondeskryptor, niedoskryptor, termin synonimiczny lub bliskoznaczny w stosunku do określonego deskryptora. Przy tworzeniu systemu informacyjno-wyszukiwawczego spośród wszystkich terminów jedno- i bliskoznacznych danemu pojęciu wybieramy jeden (deskryptor), zakładając, że będzie on reprezentował znaczenia pozostałych, przesuwając jednocześnie te pozostałe terminy do kategorii a. W języku naturalnym istnieje wiele terminów i określeń o znaczeniu identycznym lub bliskoznacznym i ich równoległe stosowanie w systemie informacyjno-wyszukiwawczym powodowałoby szum lub milczenie informacyjne, a w konsekwencji obniżyłoby efektywność wyszukiwania informacji. [1]

* ATLAS
zbiór map, plansz, tablic, ilustracji itp., wybranych tematycznie (np. atlas Europy, atlas anatomiczny, atlas samochodów świata), jednolicie opracowanych i wydanych w postaci luźnego kompletu, książki drukowanej lub programu multimedialnego. [11]

* AUDIOWIZUALNE ŚRODKI PRZEKAZU
urządzenia i metody operujące dźwiękiem i obrazem, wykorzystujące elementy elektroniczne do wytwarzania, przetwarzania i przesyłania sygnałów (np. mikrofony, kolumny głośnikowe, magnetofony, kamery, kamwidy, radia, telewizory, magnetowidy, komputery). [11]

* AUTOR
osoba (lub ciało zbiorowe - organizacja, instytucja, grupa osób) będąca głównym twórcą intelektualnej czy też artystycznej zawartości utworu. Z różnej formy autorstwa wynika indywidualna (autorstwo indywidualne) lub zbiorowa (autorstwo korporatywne) odpowiedzialność za treść i formę utworu, a także zakres pożytków wynikających z prawa autorskiego. [11]

* BANK DANYCH
1. baza danych
2. baza danych wraz z oprogramowaniem umożliwiającym jej wykorzystanie. [13]

* BARIERA INFORMACYJNA
1. Przeszkoda utrudniająca lub uniemożliwiająca korzystanie z informacji bądź rozpowszechnianie informacji, np. bariera językowa, ekonomiczna, techniczna, ideologiczna. [2]
2. Zjawiska obiektywnej rzeczywistości, które zakłócają proces swobodnego przepływu informacji od jej twórcy do adresata (użytkownika).
3. W literaturze przedmiotu wyróżnia się kilkadziesiąt typów takich czynników, które najogólniej można podzielić np. na następujące cztery grupy: związane z osobą użytkownika, interpersonalne, środowiskowe, związane ze źródłami informacji lub inaczej, tzn.: bariery fizyczne, bariery psychologiczne, bariery kulturalne, bariery społeczne i edukacyjne. [18]

* BAZA DANYCH
1. database, inform. zbiór wzajemnie powiązanych danych wraz z oprogramowaniem umożliwiającym ich definiowanie, wykorzystywanie i modyfikowanie. Powiązane tematycznie dane są grupowane w jednostki zwane rekordami i zapamiętywane w plikach; rekord odpowiada na ogół pewnemu konkretnemu opisywanemu obiektowi (osobie, rzeczy, pojęciu), pliki zaś grupują rekordy o podobnej strukturze. Programy baz danych - wyszukujące lub zmieniające dane - zawierają wiedzę o strukturze plików i rekordów: fizycznych (metoda zapisu w pamięci) i logicznych (interpretacja programisty). Struktura bazy danych zależy od celu jej stworzenia, tzn. od rodzaju zastosowań, do których będzie używana. Zorganizowanie wielkiej liczby danych oraz efektywne zarządzanie nimi (przy łatwym dostępie dużej liczby użytkowników z różnych, często odległych miejsc) wymagało stworzenia specjalnego oprogramowania obsługującego bazy danych, zwanych systemami zarządzania baz danych lub systemami baz danych. Należą one do najbardziej skomplikowanych rodzajów oprogramowania - mają zarówno cechy kompilatorów, jak i systemów operacyjnych. Systemy baz danych są używane w fabrykach, bankach, szpitalach, urzędach itp., gdzie na codzień korzysta się z wielu danych. Sposób reprezentowania obiektów modelowanego świata oraz zachodzących między nimi związków zależy od przyjętego modelu danych. Najczęściej używanymi modelami danych były (chronologicznie): hierarchiczny, sieciowy i relacyjny. Ten tradycyjny podział traci jednak powoli na aktualności. W latach 70. i 80. dominowały scentralizowane systemy baz danych, w których wszystkie dane były zarządzane przez jeden komputer. Ostatnio zaczęły powstawać systemy rozproszonych baz danych, tj. takie, w których dane są przechowywane w różnych, oddalonych od siebie komputerach; za pośrednictwem sieci komputerowej system steruje dostępem do tych danych. Od systemów baz danych (scentralizowanych i rozproszonych) wymaga się zapewnienia m.in.: integralności (poprawności) danych, współbieżnej obsługi żądań dostępu do baz danych, zgłaszanych jednocześnie przez różnych użytkowników, kontroli dostępu do danych, możliwości odtworzenia bazy danych (np. jej stanu przed awarią sprzętu). Do poł. lat 80. uporano się zasadniczo z problemami sprawnego zarządzania dużymi zbiorami danych, efektywnej realizacji żądań użytkowników, a także niezawodności oraz ochrony dużych baz danych. Wraz z rozwojem systemów baz danych wykształciły się nowe potrzeby ich użytkowników:
B. lepszego modelowania świata rzeczywistego (zwłaszcza w przypadku obiektów o złożonej strukturze)
B. sprawnego zarządzania danymi niesformatowanymi, np. tekstami, obrazami, mapami, sygnałami dźwiękowymi itp.
C. przechowywania wiedzy o modelowanym świecie nie tylko za pomocą faktów, ale i w postaci ogólnych reguł, a także dokonywania na ich podstawie wnioskowania. Bazy danych spełniające wymagania A i B zw. są obiektowymi (obiektowo zorientowanymi), a wymaganie C - dedukcyjnymi; dotychczasowe rozwiązania (1990) mają raczej charakter badawczy i prototypowy. [4]
zob. też. BANK DANYCH

* BEDEKER
książka-przewodnik dla turystów; nazwa pochodzi od nazwiska niemieckiego wydawcy, Karla Baedekera, który od 1836 publikował w wielu językach popularne przewodniki, stosujących m.in. system gwiazdek do oznaczania miejsc wartych zwiedzania. [11]

* BIBLIOGRAFIA
1. dziedzina wiedzy i działalności praktycznej zajmująca się opisywaniem dokumentów bibliotecznych w celu ich identyfikacji oraz zasadami tworzenia i użytkowania zbiorów opisów bibliograficznymi
2. uporządkowany zbiór opisów bibliograficznych dokumentów, dobranych wg określonych kryteriów (w praktyce często stosowanych jednocześnie).
Rodzaje bibliografii:
1. narodowe
2. specjalne:
a) dziedzinowe
b) terytorialne (podmiotowe i przedmiotowe)
c) osobowe (podmiotowe i przedmiotowe)
d) retrospektywne, bieżące, prospektywne;
e) kompletne, selektywne, np. wyborowe, zalecające;
od lat 50. XX w. rozwijają się nowe formy bibliografii: current contents (publikowane na bieżąco odbitki spisów treści czasopism naukowych), indeks cytowań (opisy dokumentów cytowanych w przypisach i bibliografii załącznikowych wraz z opisami dokumentów je cytujących).
Rozwój bibliografii.
Terminu bibliografia pierwszy użył Gabriel Naudé (Bibliographia politica ,1633). Nowożytne bibliografie dążyły do rejestrowania całego światowego piśmiennictwa (Konrad Gesner, Bibliotheca universalis..., t. 1-4 1545-55); w epoce odrodzenia potrzeby nauki i kultury, życia społecznego, gospodarczego i politycznego, przyrost liczby publikacji (upowszechnienie się druku) spowodowały wykształcenie się bibliografii jako metody informacji o piśmiennictwie i ich różnicowanie się; pierwsze bibliografie (właśc. biobibliografie) pojawiły się w latach 90. XV w.; w XVI w. znano już większość rodzajów bibliografii (narodowe, specjalne, terytorialne, retrospektywne); w celu usprawnienia przepływu informacji o szybko powiększającym się piśmiennictwie naukowym, zwłaszcza czasopiśmiennictwie, na przeł. XIX i XX w. upowszechniły się bibliografie analityczne, znane już w XVII w. (Journal des Savants), a od poł. XX w. unifikuje się metody opracowywania bibliografii i automatyzuje techniki ich sporządzania, tworzy systemy informacyjne, koordynowane przez organizacje międzynar., m.in. UNESCO, IFLA (np. program powszechnej rejestracji bibliograficznej - UBC, ang. Universal Bibliographic Control).
Rozwój bibliografii w Polsce.
Pierwszą polską bibliografię stworzył w 1625 Szymon Starowolski; nowoczesne bibliografie zaczęli tworzyć w 2 poł. XVIII w. m.in. Józef Andrzej Załuski (autor pierwszej polskiej bibliografii narodowej), Jan Daniel Janocki; do głównych teoretyków bibliografii w XIX w. należeli Joachim Lelewel i Aleksander Bohatkiewicz; ważne bibliografie opracowali Samuel Bogumił Linde, Feliks Bentkowski, Adam Benedykt Jocher; powstała monumentalna Bibliografia polska Estreicherów (37 tomów, 1870-1939); próby tworzenia bieżącej bibliografii narodowej podejmowano od poł. XIX w., od 1928 opracowuje ją centralny ośrodek prac bibliograficznych w Polsce i ich koordynator - Instytut Bibliograficzny Biblioteki Narodowej (tyg. Przewodnik Bibliograficzny, od 1947 mies. Bibliografia Zawartości Czasopism, roczniki: od 1956 Polonica Zagraniczne, od 1958 Bibliografia Wydawnictw Ciągłych).

* BIBLIOGRAFIA ADNOTOWANA
spis bibliograficzny, w której opisy bibliograficzne uzupełnione są adnotacją, np. Bibliografia Bibliografii i Nauki o Książce. [1]

* BIBLIOGRAFIA ANALITYCZNA
bibliografia adnotowana stosująca w opisach bibliograficznych adnotacje w postaci analiz dokumentacyjnych. B.a. zawierają przede wszystkim opisy artykułów z czasopism. Ukazują się w postaci czasopism bądź jako dodatki lub części czasopism specjalistycznych. B.a. są publikowane przede wszystkim w dziedzinie nauk ścisłych i technicznych, rzadziej w humanistycznych. Dokumentaliści nazywają ten typ wydawnictw przeglądami dokumentacyjnymi. Pierwszym czasopismem, które podawało analizy artykułów, było Pharmazeutisches Zentralblatt (zał. 1830). [1]

* BIBLIOGRAFIA BIBLIOGRAFII
wykaz spisów bibliograficznych. B.b. ma charakter ogólny, gdy rejestruje bibliografie wszelkich typów w zasięgu krajowym lub miedzynarodowym, specjalny, gdy ogranicza się do określonej dziedziny piśmiennictwa. Może mieć charakter bibliografii bieżącej, bądź retrospektywnej. [1]

* BIBLIOGRAFIA BIEŻĄCA
spis bibliograficzny rejestrujący w periodycznie wydawanych zeszytach publikacje ukazujące się w oznaczonych okresach, np. w okresie bieżącego tygodnia, roku. B.b. może mieć charakter ogólny (np. bibliografia narodowa) bądź specjalny (np. bibliografie poszczególnych dziedzin wiedzy); może ukazywać się w postaci samoistnych wydawnictw, które często ze względów technicznych publikuje się w odstępie 2-3-lenim od roku objętego zasięgiem chronologicznym (np. Polska Bibliografia Literacka) - lub dodatków do czasopism; czasem stanowi integralną część tekstu czasopisma (np. w Library Journal). B.b. podlegają czasem kumulacji bibliograficznej, zabiegowi temu często są poddawane bibliografie narodowe. [1]

* BIBLIOGRAFIA NARODOWA
rejestruje dokumenty opublikowane przez autorów danej narodowości bez względy na miejsce i język ich wydania bądź opublikowane w danym państwie bez względu na narodowość ich autorów, bądź ukazujące się w danym języku bez względu na miejsce ich wydania. Opisy bibliograficzne w b.n. dokonywane są przeważnie na podstawie egzemplarza obowiązkowego. [1] B.n. mogą mieć charakter bieżący lub retrospektywny. W Polsce opracowywaniem b.n. zajmuje się Instytut Bibliograficzny Biblioteki Narodowej. Podstawowym wydawnictwem polskiej bibliografii narodowej bieżącej jest Przewodnik Bibliograficzny - Urzędowy wykaz druków wydanych w Rzeczypospolitej Polskiej.

* BIBLIOGRAFIA OGÓLNA
bibliografia o zakresie pełnym i o zasięgu terytorialnym obejmującym obszar co najmniej jednego państwa. B.o. są bibliografie narodowe i bibliografie powszechne (uniwersalne). Przeciwstawieniem b.o. jest bibliografia specjalna. [1]

* BIBLIOGRAFIA OSOBOWA
zawiera wykaz publikacji określonej postaci (podmiotowa) bądź wykaz publikacji dotyczących tej postaci (przedmiotowa). B.o. może też mieć charakter mieszany - podmiotowo-przedmiotowy. B.o. zbiorowa rejestruje publikacje bądź pracowników określonej instytucji lub grupy instytucji, bądź grupy osób związanych rodzajem działalności. [1]

* BIBLIOGRAFIA POCHODNA
rejestruje publikacje na podstawie opisów zaczerpniętych z innych bibliografii. B.o. są czasem bibliografie specjalne, a także bibliografie stanowiące kumulacje bibliograficzne. [1]

* BIBLIOGRAFIA POWSZECHNA
bibliografia uniwersalna, stawia sobie za cel rejestrację całości piśmiennictwa w zasięgu światowym. Pierwszą b.p. była Bibliotheca universalis K. Gesnera T. 1-3 + Appendix. 1545 - 1555, zawierająca opisy 19 tys. druków wydanych w języku greckim, łacińskim i hebrajskim. Ostatnia próbą opracowania b.p. było utworzenie z inicjatywy Miedzynarodowego Instytutu Bibliograficznego w 1895 kartoteki Reportoire bibliographique universel mającej być źródłem informacji o piśmiennictwie światowym. Z dalszego jej gromadzenia zrezygnowano w 1934 r. Wobec ogromu i ciągłego wzrostu produkcji wydawniczej ten typ bibliografii okazał się niemożliwy do zrealizowania. Opracowuje się natomiast bibliografie miedzynarodową o zawężonym zakresie tematycznym. B.p. zastępuje obecnie zespół bibliografii narodowych wszystkich krajów. [1]

* BIBLIOGRAFIA PROSPEKTYWNA
spis publikacji przygotowywanych do wydania (np. Zapowiedzi Wydawnicze). Opis bibliograficzny w b.p. jest niepełny, poszczególne dane mogą ulec zmianie w chwili ukazania się publikacji. B.p. jest z reguły bibliografią adnotowaną. [1]

* BIBLIOGRAFIA PRYMARNA
zawiera opisy bibliograficzne sporządzone z autopsji. B.p. są w zasadzie bibliografie narodowe. [1]

* BIBLIOGRAFIA REJESTRACYJNA
stosuje opisy bibliograficzne rejestracyjne (zasadnicze), czyli wymieniające tylko cechy wydawnicze, niezbędne dla identyfikacji dokumentu, bez sięgania do jego treści. [1]

* BIBLIOGRAFIA RETROSPEKTYWNA
rejestruje publikacje w oznaczonym zamkniętym okresie, dawniejszym niż rok bieżący. [1]

* BIBLIOGRAFIA SELEKCYJNA
każdy typ bibliografii, w którym w odróżnieniu od bibliografii kompletnej metodą tworzenia jest z góry założony wybór w obrębie kryteriów przyjętych dla danej bibliografii. O wyborze może decydować wartość czy przydatność dokumentu (bibliografia wyborowa) lub cechy formalno-wydawnicze (np. ograniczenie zasięgu chronologicznego). [1]

* BIBLIOGRAFIA SPECJALNA
bibliografia o zakresie pełnym bądź ograniczonym i o zasięgu wydawniczo-formalnym ograniczonym; nieograniczony może być zasięg terytorialny, ale wówczas ograniczony jest zakres bibliografii. B.s. są bibliografie treściowe, bibliografie krajoznawcze, bibliografie regionalne, bibliografie lokalne, bibliografie osobowe, bibliografie zalecające, bibliografie publikacji o określonej formie wydawniczej lub piśmienniczej. [1]

* BIBLIOGRAFIA UNIWERSALNA
zob. BIBLIOGRAFIA POWSZECHNA

* BIBLIOGRAFIA WYBOROWA
bibliografia selekcyjna wykazująca szczególnie wartościowe LITERATURA z określonej dziedziny. [1]

* BIBLIOGRAFIA ZAŁĄCZNIKOWA
kryptobibliografia, literatura przedmiotu, zestawienie bibliograficzne dołączone do książki lub artykułu, zawierające skrócone opisy bibliograficzne dokumentów, na które powołuje się autor publikacji, bądź tylko związanych z jej tematem. Może zawierać od kilku do kilkuset pozycji. [1]

* BIBLIOGRAFICZNE ZESTAWIENIE TEMATYCZNE
zob. ZESTAWIENIE TEMATYCZNE.

* BIBLIOMETRIA
1. jest narzędziem, które pozwala ocenić stan nauki i technologii na podstawie całkowitej produkcji piśmiennictwa naukowego. Nazwę bibliometria zaproponował Pritchard w 1969 roku, jednak współczesna bibliometria jest związana przede wszystkim z nazwiskiem Eugene`a Garfielda, który w 1955 roku zaproponował stworzenie indeksu cytowań naukowych (Citation indexes for science). Pierwszy Science Citation Index (SCI) ukazał się w 1963 roku, obejmował 102 tys. artykułów, które zostały opublikowane w 1961 roku w 613 wybranych czasopismach. Garfield założył w Filadelfii Instytut Informacji Naukowej (Institute of Scientific Information, ISI), którego zadaniem było i jest opracowywanie rozbudowywanych indeksów cytowań. Wśród zagadnień dotyczących oceny czasopism naukowych oraz dorobku naukowego pracowników coraz powszechniej używane jest określenie lista filadelfijska. Jest to lista tytułów czasopism rejestrowanych w różnych bazach bibliograficznych ISI. Wskaźnik impact factor (IF) danego czasopisma to liczba cytowań uzyskanych przez to czasopismo w roku bieżącym dla artykułów opublikowanych w nim w ciągu dwóch poprzednich lat, podzielona przez ogólną liczbę artykułów zamieszczonych w tym czasopiśmie w tych samych dwóch latach. Źródłem wskaźnika IF jest wydawana corocznie baza Journal Citation Reports (JCR). Jej zawartość podlega stałej weryfikacji, w wyniku której do bazy wchodzą nowe tytuły, znikają natomiast te, które nie sprostały wymogom stawianym przez ISI. Ważnym zagadnieniem związanym z naukometrią jest analiza cytowań. Podstawą obliczania liczby cytowań jest opracowana przez ISI w Filadelfii baza Science Citation Index-Expanded (SCI-Exp). Jest to najnowocześniejsza obecnie baza służąca do określania liczby cytowań, a jednocześnie obszerna baza bibliograficzna ze streszczeniami, adresami autorów, ich afiliacją, informacjami wydawniczymi. Jej zawartość stanowi 5900 tytułów czasopism ogólnoświatowych ze 150 dziedzin naukowych. [24]
2. Jest działem statystyki, który pozwala oceniać stan nauki i technologii na podstawie całkowitej produkcji piśmiennictwa naukowego. Dane bibliometryczne mogą być pomocne w procesie sterowania nauką pod warunkiem, że są właściwie rozumiane i umiejętnie wykorzystywane. Dotyczy to zwłaszcza liczby cytowań, czyli odnośników do artykułów naukowych, które pojawiły się w późniejszej literaturze przedmiotu. [25]
Zob. też http://www.mp.pl/artykuly/index.php?aid=7454&_tc=80AC6B33A8C7420083861F2896CFAC90

* BIBLIOTEKA
1. Według definicji UNESCO b. to zorganizowany zbiór wydawnictw drukowanych oraz innych materiałów tekstowych i audiowizualnych, a także zespół pracowników zapewniający celowe gromadzenie tych materiałów i ujawnianie we właściwy sposób zawartości zbioru dla zaspokajania informacyjnych, badawczych, szkoleniowych i rekreacyjnych potrzeb użytkowników. W innych definicjach podkreśla się instytucjonalny charakter współczesnej b.: jest instytucją usługową, która upowszechnia dorobek myśli ludzkiej, współdziałając w rozwoju nauki, gospodarki, kultury i oświaty. Do podstawowych funkcji b. należy: planowe gromadzenie i uzupełnianie zbioru, opracowanie go wg obowiązujących norm i przepisów, przechowywanie w odpowiednim porządku i zabezpieczenie, prowadzenie działalności informacyjnej oraz udostępnianie zbioru użytkownikom. Zakres i formy usług pełnionych przez daną b. kształtują się w zależności od potrzeb jej środowiska czytelniczego. [1] Pierwsze biblioteki powstawały od III w. p.n.e. w Egipcie, Chinach, Asyrii, Babilonii. Pierwsze biblioteki o charakterze publicznym powstały w Grecji i Rzymie (np. Biblioteka Aleksandryjska - III w.). Od IV w. zakładano w Europie małe biblioteki klasztorne, a od XI w. biblioteki uniwersyteckie (pierwsze w Bolonii, Paryżu, Oksfordzie). Po upowszechnieniu się druku funkcje bibliotek i zasięg ich oddziaływania poszerzyły się. Od XVII w. niektóre biblioteki uniwersyteckie i dworskie przekształcano w biblioteki publiczne. W XVIII w. zaczęły powstawać pierwsze biblioteki narodowe. W Polsce pierwsze biblioteki katedralne powstały w Xl w., a pierwszą bibliotekę uniwersytecką (Biblioteka Jagiellońska) założono w XIV w.
2. pot. miejsce przeznaczone do przechowywania książek (budynek, pomieszczenie, mebel), a także zbiór książek (księgozbiór).
3. inform. zbiór podzespołów programowych (procedur, funkcji, struktur danych) służący osobom programującym do budowania nowych programów i systemów. [11]

* BIBLIOTEKA CYFROWA
biblioteka, która nie posiada już zbiorów w postaci konwencjonalnej. Wszystkie dokumenty występują wyłącznie w postaci elektronicznej. Dostęp do nich zapewniają specjalne urządzenia. Dotyczy to zarówno gromadzonych dzieł, jak i katalogów bibliotecznych. Biblioteka taka może udostępniać swoje zbiory poprzez sieci. Istnieje więc możliwość zdalnego dostępu do informacji. [15]

* BIBLIOTEKA ELEKTRONICZNA
w bibliotece elektronicznej wszystkie jej procesy, a więc gromadzenie, opracowywanie, wyszukiwanie i udostępnianie zbiorów, odbywają się z zastosowaniem techniki elektronicznej. Na organizację jej działania wpływ ma stosowanie zintegrowanego systemu bibliotecznego a w jego ramach katalogu OPAC. Zbiory takiej biblioteki mają charakter polimedialny. W swych zasobach posiada ona także dokumenty w formie tradycyjnej, czy też innej niż wyłącznie elektroniczne. [15]

* BIBLIOTEKA POLIMEDIALNA
biblioteka, która posiada różne typy dokumentów zapisanych na różnorodnych nośnikach: papierowych, audiowizualnych, elektronicznych itp. Dokumenty tradycyjne są podstawą zbiorów takiej biblioteki, stąd jest ona bardzo podobna do biblioteki tradycyjnej. Jakkolwiek musi posiadać sprzęt elektroniczny umożliwiający korzystanie z dokumentów elektronicznych. [15]

* BIBLIOTEKA NARODOWA
główna książnica państwowa lub krajowa, gromadząca pełną produkcję wydawniczą danego narodu lub kraju wraz z obcą o nim literaturą; zazwyczaj ma zlecony szeroki odcinek prac naukowo-badawczych i bibliograficznych związanych z piśmiennictwem narodowym (wydają bieżące bibliografie narodowe) oraz ma prawo do pełnego egzemplarza obowiązkowego.. Przy b.n. działają rady naukowe, składające się z bibliotekarzy, bibliografów, historyków literatury i kultury. [1]
BIBLIOTEKA NARODOWA W WARSZAWIE, centralna biblioteka polska podległa Ministerstwu Kultury. Gromadzi książki i periodyki wydawane na terenie RP, jest najważniejszą biblioteką naukową o profilu humanistycznym, głównym archiwum piśmiennictwa narodowego i krajowym ośrodkiem informacji bibliograficznej o książce, placówką naukową, a także ważnym ośrodkiem metodycznym dla innych bibliotek w Polsce. Historia BN sięga XVIII wieku (Biblioteka Rzeczpospolitej). We współczesnej formie powołana rozporządzeniem prezydenta 24 lutego 1928 r. [9] Do zadań BN należy prowadzenie działalności bibliotecznej, bibliograficznej, naukowej, informacyjnej, konserwatorskiej, poradniczej, wydawniczej, wystawienniczej i usługowej, a w szczególności: 1) gromadzenie, opracowywanie, udostępnianie i wieczyste archiwizowanie materiałów bibliotecznych powstałych w Polsce oraz za granicą a dotyczących Polski, 2) opracowywanie i wydawanie bibliografii narodowej, 3) prowadzenie badań z zakresu bibliotekoznawstwa, nauki o książce i pokrewnych dziedzin wiedzy, 4) doskonalenie merytorycznej działalności bibliotek w kraju i pomoc bibliotekom polskim za granicą, 5) prowadzenie ośrodków znormalizowanych numerów wydawnictw zwartych i wydawnictw ciągłych. BN prowadzi działalność merytoryczną i unifikacyjną w zakresie bibliotekarstwa, bibliografii, zastosowań nowoczesnych technologii bibliotecznych oraz konserwacji materiałów bibliotecznych. Przy BN działa, na zasadach określonych w statucie, Rada Naukowa, której członków powołuje i odwołuje Minister Kultury i Sztuki, na wniosek dyrektora BN. [10] Witryna internetowa Biblioteki Narodowej

* BIBLIOTEKA NAUKOWA
służy potrzebom nauki i kształcenia, zapewniając dostęp do materiałów bibliotecznych i zasobów informacyjnych niezbędnych do prowadzenia prac naukowo-badawczych oraz zawierających wyniki badań naukowych, prowadzi działalność naukowo-badawczą w zakresie bibliotekoznawstwa i dziedzin pokrewnych, a także w zakresie obsługiwanych przez nie dziedzin nauki. Do b.n. należą: Biblioteka Narodowa, biblioteki, których organizatorami są szkoły wyższe, Polska Akademia Nauk, jednostki badawczo-rozwojowe i inne biblioteki. Wykaz bibliotek naukowych prowadzi Biblioteka Narodowa. [10]

* BIBLIOTEKA PUBLICZNA
służy zaspokajaniu potrzeb oświatowych, kulturalnych i informacyjnych ogółu społeczeństwie oraz uczestniczą w upowszechnianiu wiedzy i kultury. B.p. są, zorganizowane w formie instytucji kultury, Biblioteka Narodowa, wojewódzkie biblioteki publiczne i gminne (komunalne) biblioteki publiczne. B.p. organizowane są w sposób zapewniający mieszkańcom dogodny dostęp do materiałów bibliotecznych i informacji. W tym celu w każdym województwie jest organizowana i prowadzona wojewódzka biblioteka publiczna, a w każdej gminie co najmniej jedna gminna (komunalna) biblioteka publiczna, wraz z odpowiednią liczbą filii i oddziałów oraz punktów bibliotecznych. Zadania b.p.: 1) gromadzenie, opracowywanie i udostępnianie materiałów bibliotecznych służących obsłudze potrzeb informacyjnych, edukacyjnych i samokształceniowych, zwłaszcza dotyczących wiedzy o własnym regionie oraz dokumentujących jego dorobek kulturalny, naukowy i gospodarczy; 2) pełnienie funkcji ośrodka informacji biblioteczno-bibliograficznej, organizowanie obiegu wypożyczeń międzybibliotecznych oraz opracowywanie i publikowanie bibliografii regionalnych, a także innych materiałów informacyjnych o charakterze regionalnym; 3) badanie stanu i stopnia zaspokojenia potrzeb użytkowników, analizowanie stanu, organizacji i rozmieszczenia bibliotek oraz formułowanie i przedstawianie organizatorom propozycji zmian w tym zakresie; 4) udzielanie bibliotekom pomocy instrukcyjno-metodycznej i szkoleniowej oraz sprawowanie nadzoru merytorycznego. [10]

* BIBLIOTEKA SZKOLNA
biblioteka będąca częścią szkoły; służy przez swoje zbiory i prowadzoną działalność informacyjną i pedagogiczną realizacji szkolnego programu nauczania i wychowania. Nowoczesna biblioteka szkolna (zwana mediateką lub medioteką) jest wyposażoną w sprzęt multimedialny pracownią dydaktyczną, która udostępnia zbiory własne, umożliwia dostęp do innych źródeł informacji (np. za pośrednictwem Internetu), organizuje lub współorganizuje zajęcia programowe z różnych przedmiotów, a także pracę samodzielną uczniów i nauczycieli. [11]

* BIBLIOTEKA WIRTUALNA
nazywana także biblioteką bez ścian nie istnieje fizycznie. Jest to możliwość dotarcia do informacji poprzez przeszukiwanie wielu systemów informacyjnych zorganizowanych w taki sposób, iż wyglądają one jak jedna baza. Informacje mogą przybierać różne formy i posiadać różną strukturę. Istnieje także możliwość powstawania bibliotek wirtualnych w dosłownym znaczeniu, a więc z symulacją pomieszczeń, do których użytkownik wchodzi, półek ze zbiorami, które przegląda i dotyka. Elementy rzeczywistości wirtualnej nie są jednak najważniejsze w przypadku wyszukiwania informacji. Chodzi o trzy zasadnicze elementy, jakie pozwalają nazywać bibliotekę mianem wirtualnej. Są to przede wszystkim: wszystkie elementy biblioteki elektronicznej, sieć telekomunikacyjna, odpowiedni interfejs użytkownika (a więc łatwość porozumiewania się użytkownika z komputerem).
Charakterystycznym wyróżnikiem takiej biblioteki jest możliwość fizycznego rozproszenia jej zbiorów między serwerami różnorodnych instytucji. Zdalne przemieszczanie się pomiędzy katalogami i zbiorami wielu bibliotek w czasie rzeczywistym oraz możliwość otrzymywania pełnych tekstów dokumentów w postaci wydruku czy plików bez konieczności opuszczania domu to obraz korzystania z biblioteki bez ścian. Idea biblioteki wirtualnej to idea powszechności dostępu do informacji, nagłaśniana od lat 70-tych przez IFLA i UNESCO, a obecnie - dzięki rozwojowi techniki - mająca szansę na pełniejszą realizację. Biblioteki wirtualne odgrywają także coraz większą rolę w rozwoju edukacji permanentnej i kształcenia na odległość. [15]

* BIOBIBLIOGRAFIA
praca zawierająca życiorys określonej postaci, czasem omówienie jej twórczości, oraz wykaz jej publikacji, tzn. bibliografię osobową podmiotową; niekiedy bywa także podawana bibliografia osobowa przedmiotowa. Czasem b. przyjmuje postać kalendarium życia i twórczości; dla tej formy charakterystyczny jest układ chronologiczny materiałów. B. zbiorowe dotyczą zespołów osobowych. [1]

* BIULETYN
1. Wydawnictwo (publikacja) o określonej lub nieokreślonej częstotliwości ukazywania się, służące do użytku wewnętrznego instytucji lub organizacji, często wydane techniką tzw. małej poligrafii w postaci broszury. Historycznie termin stosowany w znaczeniu czasopismo, używany także współcześnie w tytułach czasopism lokalnych, środowiskowych lub o charakterze naukowym.
2. Nazwa serwisów prasowych publikowanych (jako druk lub w postaci cyfrowego pliku) na użytek redakcji prasowych. [11]

* BOD
baud - jednostka miary prędkości przekazywania informacji - 1 bod to przekazanie w ciągu 1 sekundy 1 bitu informacji.[13]

* BROSZURA
wydawnictwo zwarte o objętości do 48 stron; szyte przez grzbiet lub z boku, oprawione w miękką kartonową okładkę lub papier; ma zwykle jedną kartę tytułową, a tytuł jest często umieszczany na okładce. Pierwszymi broszurami były druki polemiczne w czasach reformacji. Potocznie broszurą nazywa się każdą cieńszą książkę oprawioną w papierową lub niezbyt sztywną kartonową okładkę. [11]

* CENTRUM INFORMACJI NAUKOWEJ, TECHNICZNEJ I EKONOMICZNEJ (CINTE)
działało 1971-91 w Warszawie, w celu programowania i koordynowania rozwoju ogólnokrajowego systemu informacji naukowej, technicznej i ekonomicznej (sinto); było organem naczelnym sinto. [4]

* CD
zob. CD-ROM

* CD-ROM
Compact Disc-Read Only Memory, popularny dysk kompaktowy stosowany w komputerze jako pamięć tylko odczytywalna (promieniem lasera); mieści do 700 MB danych, służy m.in. do upowszechniania multimediów, baz danych. [11]
Zob. też: PŁYTA KOMPAKTOWA

* CHARAKTERYSTYKA SŁOWNA DOKUMENTU
wyrażenia języka naturalnego odtwarzające treść lub formę dokumentu, które są podstawą tworzenia charakterystyki wyszukiwawczej dokumentu [30]

* CHARAKTERYSTYKA WYSZUKIWAWCZA DOKUMENTU
reprezentacja dokumentu - odwzorowujący treść i/lub cechy formalne dokumentu tekst języka informacyjno-wyszukiwawczego wyspecjalizowany w funkcji metainformacyjnej i umożliwiający realizację funkcji wyszukiwawczej tego języka i języka opisu formalnego dokumentu lub tylko drugiego z nich. Pełna charakterystykę wyszukiwawczą dokumentu tworzą charakterystyka formalna dokumentu i charakterystyka treściowa dokumentu.[13]

* CINTE
zob. CENTRUM INFORMACJI NAUKOWEJ, TECHNICZNEJ I EKONOMICZNEJ

* COPYRIGHT (by...)
prawa autorskie zastrzeżone przez..., formuła umieszczana wraz z nazwą właściciela prawa autorskiego (nie zawsze jest nim autor) i wskazaniem roku pierwszego wydania na karcie tytułowej lub na odwrocie karty tytułowej. [11]

* CURRENT CONTENTS
wykazy bieżących spisów treści czasopism, umożliwiające użytkownikowi szybką orientację w aktualnie ukazujących się publikacjach czasopiśmienniczych; podstawowy materiał do tego rodzaju spisów stanowią reprodukcje spisów treści czasopism drukujących prace oryginalne. Pierwszy rocznik reprezentujący indeks cytat wydawniczych to Science Citation Index za rok 1961, ukazał się w 1963 r. (nauki matematyczne i przyrodnicze). Social Sciences Citation Index od 1973 r. (nauki społeczne). [1]

* CYKL WYDAWNICZY
zob. WYDAWNICTWO SERYJNE

* CYMELIA
gr. keimelion - klejnot; grupa zbiorów bibliotecznych szczególnie cennych, udostępniana często tylko w postaci fotokopii, mikrokopii lub zapisów techniką cyfrowa. Należą tu: rękopisy, inkunabuły, pierwsze edycje dzieł klasyków, wyroby sławnych oficyn drukarskich, zabytki sztuki introligatorskiej itp. [11]

* CZASOPISMO
1. periodyk, wydawnictwo periodyczne, którego zakończenia nie przewiduje się, ukazujące się (niekoniecznie drukiem, zob. CZASOPISMO ELEKTRONICZNE) w postaci osobnych zeszytów (numerów), objętych wspólnym tytułem, w regularnych odstępach czasu. Ze względu na częstotliwość wychodzenia cz. dzielą się na tygodniki, dwutygodniki, miesięczniki, dwumiesięczniki, kwartalniki, półroczniki, roczniki. Podział ze względu na treść: popularno-naukowe, naukowe, społeczno-polityczne, społeczno-kulturalne, literackie, techniczne, turystyczne, satyryczne itp. Podział ze względu na adresatów: dla dorosłych, dziecięce, młodzieżowe, kobiece, fachowe itp. W czasopiśmie istotną rolę odgrywają: ukształtowanie redakcyjne (tytulatura, teksty, działy, stopka redakcyjna), rodzaj i układ elementów typograficznych i graficznych (krój pisma, liczba łamów na kolumnie, ilustracje, tabele, tytuły). Kształtują one układ graficzny czasopisma (dynamicznym, statycznym, mieszanym) odróżniają dany tytuł od innych czasopism. [11] Zeszyty, których liczba zazwyczaj jest stała i z góry określona, tworzą jednostkę danego tytułu, zwana rocznikiem, tomem lub woluminem. Każdy zeszyt posiada kolejny numer w ramach ustalonej jednostki lub ciągły od początku istnienia cz., może być zaopatrzony w określenie okresu, którego dotyczy. Poszczególne zeszyty mają paginację własną lub ciągłą w ramach rocznika oraz posiadają spis treści, czasem (głównie w cz. naukowych) również w językach obcych. Zamknięty rocznik (tom, wolumin) otrzymuje kartę tytułową i ogólny spis treści w układzie alfabetycznym lub rzeczowym, ew. krzyżowym. Dla niektórych cz. naukowych opracowuje się wielokrotne spisy zawartości (indeksy). Każdy numer cz. zawiera szereg artykułów różnych autorów, zgrupowanych często w działy; artykuły w cz. naukowych zaopatrywane są w streszczenia obcojęzyczne. W skład niektórych cz. wchodzą różnego rodzaju dodatki, często w postaci premii dla prenumeratorów. Cz. stanowią ważny materiał informacyjny o aktualnych zagadnieniach życia i o najnowszej problematyce nauki i techniki. [1]
2. Typ prasy o ograniczonej częściowo aktualności (a więc o dużej amplitudzie periodyczności) i uniwersalności treści, czyli publikacja periodyczna nie posiadająca cech gazety. W polskiej praktyce wydawniczej i bibliograficzno-statystycznej za cz. uważa się każdy periodyk ogólnoinformacyjny ukazujący się nie częściej niż raz w tygodniu. [19]

* CZASOPISMO ELEKTRONICZNE
electronic journal, wydawnictwo cyfrowe o charakterze ciągłym ukazujące się systematycznie w Internecie, niezależnie od ich treści, formy, w jakiej są dostępne, sposobu dystrybucji itp. Pierwsze publikacje tego typu pojawiły się pod koniec lat 70-tych. W 1978 roku ukazało się pismo Mental Workland. [15]

* CZYTNIK
l. inform. urządzenie wejściowe umożliwiające wprowadzenie informacji do pamięci operacyjnej z zewnętrznego nośnika danych (np. czytnik kodu kreskowego, czytnik karty magnetycznej).
2. Urządzenie optyczne do odczytywania i przeglądania na ekranie powiększonych mikroobrazów dokumentów (mikrokopii). [11]

* DATABASE
zob. BAZA DANYCH

* DESKRYPTOR
łac. ten, kto opisuje; termin przyjęty w tezaurusie do stosowania przy charakterystyce treściowej dokumentu. [3] Jest utworzony zgodnie z przyjętymi zasadami i stosowany jako sformalizowany, jednoznacznie reprezentujący zawartość pojęciową askryptorów i stanowiący element składowy tezaurusa lub innego typu jęz. deskryptorowego. W sformułowaniach słownych d. podlega szeregowi prawideł; składa się zazwyczaj z jednego lub kilku wyrazów, przy czym formą preferowaną jest rzeczownik lub zespół rzeczowników uzupełniony w razie potrzeby wyrazami w innej formie gramatycznej. Dla wprowadzenia danego d. do języka informacyjno-wyszukiwawczego bierze się pod uwagę możliwie dużą częstotliwość jego występowania w tematyce, dla której budowany jest obejmujący go jęz. I system wyszukiwawczy. D. służą do możliwie pełnego i jednoznacznego określania treści dokumentów i ich charakterystyk wyszukiwawczych oraz zapytań informacyjnych. [1]

* DIAPOZYTYW
przezrocze, slajd, czarno-biały lub barwny obraz wykonany na podłożu przezroczystym, oglądany w prześwicie lub rzutowany (wyświetlany) na ekran za pomocą rzutnika (diaskopu). Wykorzystywany m.in. w poligrafii, edukacji, reklamie. [11]

* DOKUMENT
1. W nauce - każdy przedmiot materialny będący świadectwem jakiegoś faktu, zjawiska lub myśli ludzkiej; rozróżnia się dokumenty: piśmiennicze (np. książki, czasopisma) i niepiśmiennicze (np. plany, dokumentacja projektowo-techniczne) oraz wizualne, oglądowe (np. publikacje drukowane, rękopisy, fotografie, dzieła sztuki), audialne, słuchowe (np. płyty gramofonowe, kompaktowe, taśmy magnetofonowe), audiowizualne, słuchowo-oglądowe (np. filmy) i nośniki komputerowe (np. dyskietki, dyski optyczne); ze względu na kolejność źródła informacji dokumenty dzielą się na dokumenty pierwotne, mające taką formę, jaką nadał twórca, dokumenty wtórne, dokładne odwzorowanie dokumentu pierwotnego (np. odpis, fotokopia, kserokopia), dokumenty pochodne, sporządzone na podstawie dokumentu pierwotnego, zawierające informacje o nim i jego zawartości.
2. W badaniach historycznych - pismo sporządzone we właściwej dla danego czasu i miejsca formie, zaopatrzone w środki uwierzytelniające (np. pieczęcie, listę świadków, podpis), które stwarza, potwierdza lub zmienia pewien stan prawny; w dokumentach średniowiecznych, zw. także dyplomami, rozróżnia się: część wstępną (protokół), tekst właściwy (kontekst), do którego jest zaliczana m.in. arenga, oraz część końcowa (eschatokoł); kryt. badaniem dokumentów średniowiecznych zajmuje się dyplomatyka. W Polsce pierwsze dokumenty pojawiły się w X w.; najstarszy zachowany - dokument nadany przez Władysława I Hermana 1087-95 katedrze w Bambergu.
3. W prawie - przedmiot stanowiący dowód prawa, stosunku prawnego lub okoliczności, która może mieć znaczenie prawne; najczęściej pismo stwierdzające stan prawny lub fakty będące podstawą ustalenia stanu prawnego, sporządzone przez organ państw. (dokument urzędowy) albo przez inną osobę (dokument prywatny). [4]
4. W bibliotekoznawstwie - dokumenty są utożsamiane z materiałami bibliotecznymi. [0] Materiałami bibliotecznymi są w szczególności dokumenty zawierające utrwalony wyraz myśli ludzkiej, przeznaczone do rozpowszechniania, niezależnie od nośnika fizycznego i sposobu zapisu treści, a zwłaszcza: dokumenty graficzne (piśmiennicze, kartograficzne, ikonograficzne i muzyczne), dźwiękowe, wizualne, audiowizualne i elektroniczne. [10]
5. Pierwotnie dokument oznaczał dokument na nośniku fizycznym (druk, nagranie, dokument elektroniczny). Obecnie dokument należy rozumieć szeroko, tj. także dokument online (dokument w sieci, bez określonej stałej formy fizycznej). [14]

* DOKUMENT ELEKTRONICZNY
dokument komputerowy, dokument cyfrowy: 1. Dokument z sygnałem utrwalonym na nośniku elektronicznym. Mogą to być komunikaty różnych języków naturalnych w subkodach akustycznych i graficznych, inne komunikaty graficzne jak obrazy, wykresy, animacje, filmy, komunikaty dźwiękowe, np. muzyka. [13]
2. Przez dokument elektroniczny należy rozumieć dokument istniejący w postaci elektronicznej, dostępny za pomocą techniki komputerowej. [15] Należą tu: CD-ROM'y, dyski DVD, hipertekst, czasopisma elektroniczne. [0]

* DOKUMENT GRAFICZNY
dokument, którego treść została wyrażona za pomocą znaków graficznych (liter, cyfr, znaków nutowych). Np.: książka, list. [2] Dzielą się na: dokumenty tekstowe (wyrażone za pomocą pisma) oraz nietekstowe. [0]

* DOKUMENT MULTIMEDIALNY
zob. MULTIMEDIA

* DOKUMENT NIEPIŚMIENNICZY
dokument, którego treść jest wyrażona za pomocą: obrazu - dokumenty oglądowe (wizualne), np. fotografie, rysunki, mapy, przezrocza, filmy bezdźwiękowe; dźwięku - dokumenty słuchowe (audialne), np. nagrania na taśmach magnetofonowych, płytach gramofonowych i kompaktowych; dźwięku i obrazu - dokumenty słuchowo-oglądowe (audiowizualne), np. film dźwiękowy, wideokaseta. [12]

* DOKUMENT PIERWOTNY
dokument prymarny, publikacja przedstawiająca informacje o wynikach badań naukowych (lub o faktach z zakresu życia praktycznego) w formie oryginalnej, nieukróconej, zgodnej z ustaleniami autora. D. pierwotne stanowią podstawę opracowania dokumentów pochodnych [1] lub wtórnych. [0] Wg L. Marszałka, jest to dokument, który nie przeszedł jeszcze przez proces dokumentowania.

* DOKUMENT PIŚMIENNICZY
dokument, którego treść wyrażona jest za pomocą pisma. Należą tu: książki, czasopisma oraz opisy patentowe, normy, sprawozdania ze zjazdów i konferencji, dysertacje naukowe, dokumenty archiwalne, rękopisy (maszynopisy), druki muzyczne itp. D.p. ze względu na formę wydawniczą dzielą się na wydawnictwa zwarte i wydawnictwa ciągłe. [12]

* DOKUMENT RZECZYWISTY
ang. actual document; termin oznaczający fizyczny obiekt, który czytelnik widzi i używa. Innymi słowy, dokument rzeczywisty jest zbiorem znaków, które pojawiają się na nośniku. [23]

* DOKUMENT POCHODNY
materiały informacyjne opracowane na podstawie dokumentów pierwotnych (zawierający jego charakterystykę formalną i/lub treściową [11]), jak bibliografie, tematyczne zestawienia dokumentacyjne, przeglądy piśmiennictwa, opracowania syntetyczne omawiające postępy wiedzy w poszczególnych dziedzinach, karty dokumentacyjne itp. [1] w procesie dokumentowania [0].

* DOKUMENT WIRTUALNY
ang. virtual document; termin używany do opisu specyfikacji dla dokumentu rzeczywistego, który ma zostać utworzony przez system. Jest opisem struktury danych zawartości dokumentu. [23]

* DOKUMENT WTÓRNY
wszelkiego rodzaju reprodukcje sporządzone z dokumentu oryginalnego bądź pochodnego (identyczne z nim pod względem zawartości, ale różniące się postacią zewnętrzną [11]) wykonane najczęściej za pomocą technik reprografii. [1]

* DOKUMENTACJA
1. Zbiór dokumentów, materiałów źródłowych, świadczących o zaszłych faktach bądź uzasadniających zamierzone działania: naukowe, planistyczne, organizacyjne, inwestycyjne itp. Ze względu na charakter dokumentów d. może być ostateczna, tj. pozwalająca na szczegółowe i pełne poznanie określonego zagadnienia; pierwotna, tj. zabrana lub opracowana jako pierwsza dla danego zagadnienia; wstępna, tj. pozwalająca na ogólne rozeznanie się w danym zagadnieniu i na ew. podjęcie decyzji kierunkowych (np. czy podjąć określone badania naukowe i w jakim kierunku, czy realizować określoną inwestycję itp.); wynikowa, tj. złożona z dokumentów podających wyniki jakiejś zakończonej działalności lub wykonywanych czynności. Ze względu na dziedziny, których d. dotyczy, wyróżnić można np. d. budowlaną dotyczącą prowadzenia robót budowlanych, d. inwestycyjną umożliwiającą prowadzenie działalności inwestycyjnej i stanowiącą świadectwo tej działalności, d. naukową obejmującą zbiór dokumentów związanych z określonym odkryciem naukowym, przeprowadzonym doświadczeniem, procesem myślowym itp. D. naukową jest również zbiór odpowiednio dobranych i opracowanych dokumentów będących źródłem informacji o problemach, pracach i osiągnięciach nauki (jako całości i w poszczególnych dziedzinach). W tym znaczeniu d. naukowa ma charakter pochodny, ponieważ rejestruje prace, doświadczenia i osiągnięcia uprzednio opisane.
2. Dziedzina wiedzy, utożsamiana niekiedy z informacją naukową. [1]

* DOKUMENTACJA TECHNICZNA
zbiór dokumentów zawierających dane niezbędne do wyprodukowania określonego wyrobu lub wykonania określonych prac; np. dokumentacja techniczna maszyny obejmuje: dokumentację konstrukcyjną, określającą jednoznacznie wyrób, jego części składowe i warunki techniczne, jakie ma spełniać, oraz dokumentację technologiczną, omawiającą sposoby wykonania wyrobu właściwej jakości, przy optymalnym rozwiązaniu zagadnień dotyczących zużycia materiałów, pracochłonności, wydajności i kosztów własnych; dokumentacja techniczna budowli to m.in. projekty arch., konstrukcyjne (obliczenie stat. i wytrzymałościowe, rozwiązania konstrukcyjne poszczególnych elementów budowli itp.) i instalacyjne; szczegółowość opracowania dokumentacji technicznej zależy od skali produkcji i kwalifikacji wykonawców. [4]

* DRUGI OBIEG WYDAWNICZY
wydawnictwa (także fonograficzne, filmowe, ikonograficzne) sporządzane i rozpowszechniane nielegalnie (konspiracyjnie lub półjawnie) poza cenzurą; ruch związany z tworzeniem się niezależnych środowisk politycznych. W Polsce w l. 1976-1989 (nasilenie w okresie stanu wojennego 1981-1983. [11]

* DRUK
l. Wyrób wykonany w drukarni, np. książka, akcydens lub opakowanie z nadrukiem.
2. Potoczna, niewłaściwa nazwa procesu drukowania. [11]

* DRUK NUTOWY
publikacja z zapisem nutowym, często także z tekstem utworu, wykonana w postaci albumu, książki, kartki itp. Druki nutowe pojawiły się w 2 poł. XV w., wykonywane początkowo w tzw. procesie podwójnym (najpierw linie, potem nuty i ewentualnie tekst), techniką drzeworytniczą, później za pomocą czcionek; perfekcję w druku tą metodą (przy użyciu czcionek) osiągnął wł. drukarz O. dei Petrucci, uważany za twórcę druku nutowego (wykonane przez niego 1501 druków nutowych zostały uznane za arcydzieła); 1527 fr. drukarz P. Attaingnant zastosował druk jednorazowy, używając czcionek ze znakami nuty i należącym do niej wycinkiem pięciolinii, a 1755 niem. wydawca J.G.I. Breitkopf zastosował czcionki ze znakami b. drobnych części nut i pięciolinii; w XVI-XVII w. do drukowania wykorzystywano też miedzioryty, w XIX w. litografię i klisze kreskowe; obecnie wykonuje się druki nutowe stosując elektron. systemy fotoskładowe oraz metodę offsetową. [4]

* DRUK ULOTNY
ulotka, druk najczęściej anonimowy, nie przekraczający czterech stron objętości, przeznaczony do szerokiego i szybkiego rozpowszechniania; ma przeważnie znaczenie doraźne, informacyjne lub propagandowe. [[1] Zalicza się tu: afisze, akcydensy, druki firmowe, cenniki, dyplomy, foldery, klepsydry, broszury i ulotki propagandowe i reklamowe, druki religijne (np. obrazki, modlitwy, pieśni), wierszyki, wycinki prasowe, zaproszenia, programy (teatralne, widowiskowe, koncertowe). [0]

* DRUKI AKCYDENSOWE
zob. AKCYDENS

* DYSERTACJA
zob. ROZPRAWA

* DYSK
zob. DYSKIETKA

* DYSK MAGNETYCZNY
inform. pamięć pomocnicza komputera w postaci tarczy obrotowej pokrytej materiałem magnetycznym do zapisywania i odczytywania danych. Rodzaje: stałe (twardy dysk, ang. hard disc), w których tarcze obrotowe są trwale złączone z głowicami czytająco-piszącymi; wymienne, zwane też elastycznymi (np. dyskietka), które umożliwiają przenoszenie danych. [11]

* DYSK OPTYCZNY
zob. CD-ROM

* DYSKIETKA
floppy disc, rodzaj dysku magnetycznego wymiennego. Obecnie stosuje się dyskietki o średnicy 3,5 cala i pojemności 1,44 MB. Coraz większe rozmiary oprogramowania sprawiają, że dyskietek przestaje się używać do dystrybucji programów użytkowych (wyparły je CD-ROM), nadal są jednak bardzo przydatne do przechowywania i przenoszenia dokumentów o mniejszej objętości (np. tekstów). [11]

* DYSKOGRAFIA
piśmiennictwo z zakresu muzyki mechanicznej - encyklopedie, czasopisma, antologie płytowe. [11]

* DVD
płyta DVD; ang. Digital Versatile Disc; udoskonalony CD-ROM (jednakowy wygląd i rozmiary) o znacznie większej gęstości zapisu informacji. Cztery odmiany: jednostronny i dwustronny, z pojedynczą lub podwójną warstwą nośnika; pojemność od 8,5 do 17 GB. Służy do dystrybucji filmów, gier i programów komputerowych oraz innych multimediów. [11]

* DZIAŁALNOŚĆ INFORMACYJNA
zorganizowana działalność, której zadaniem jest gromadzenie, opracowywanie i udostępnianie informacji o osiągnięciach nauki, techniki i innych dziedzin życia społecznego. [13] Do podstawowych problemów dz.i. należą: gromadzenie i przechowywanie materiałów, tj. źródeł informacji, ich opracowywanie i przetwarzanie informacji, udostępnianie, tj. dostarczanie, przesyłanie i rozpowszechnianie w postaci oryginalnej lub wtórnej, wyszukiwanie informacji stosownie do określonych potrzeb. Dz.i. odbywa się w ramach systemów informacji naukowej, wg planów wynikających z celów tej działalności, jej ukierunkowania i przeznaczenia. Uwzględnia ona zagadnienia prawne, w szczególności ograniczenia rozpowszechniania materiałów oryginalnych wynikające z prawa autorskiego, sprawy współpracy krajowej, zagranicznej i międzynarodwej, łączności informacyjnej itp. [1]

* DZIAŁALNOŚĆ INFORMACYJNA BIBLIOTEKI
rodzaj usług bibliotecznych, mających głównie formę informacji: 1. bibliograficznej (zawiera dane bibliograficzne dokumentu/ów);
2. bibliotecznej (o zasadach korzystania z biblioteki i rozmieszczeniu zbiorów);
3. rzeczowej (objaśnianie lub podawanie faktów, np. dat nazwisk, terminów);
4. katalogowej (o sposobie korzystania z katalogów bibliotecznych). [11]

* DZIEŁO
zob. UTWÓR

* DZIEŁO ZBIOROWE
zob. PRACA ZBIOROWA

* DZIENNIK
zob. GAZETA

* DZIENNIK URZĘDOWY
organ prasowy wydawany przez organy państwa, przeznaczony do publikowania aktów normatywnych. W Polsce m.in.: Dziennik Ustaw RP, w którym ogłaszane są akty normatywne centralnych organów państwa, Monitor Polski (zarządzenia i obwieszczenia naczelnych organów państwowych), resortowe dzienniki urzędowe (np. Dziennik Urzędowy Ministerstwa Edukacji Narodowej). [11]

* E-BOOK
książka elektroniczna; termin, którym określana jest zarówno sama książka w wersji elektronicznej, jak i urządzenie umożliwiające jej czytanie. Są to elektroniczne odpowiedniki kodeksu w dosłownym znaczeniu. Wyglądem przypominają tradycyjną książkę, są przenośne. Zamiast papierowych kartek posiadają jeden lub dwa ciekłokrystaliczne wyświetlacze o dużej rozdzielczości oraz złącze do podłączenia komputera. W zależności od pojemności takiego czytnika może on pomieścić w sobie od kilkudziesięciu do kilkuset tradycyjnych książek, czasopism czy innych dokumentów. Teksty te można ściągać z Internetu za pośrednictwem sieciowych księgarni oferujących książki z różnych dziedzin wiedzy. Urządzenia te umożliwiają nie tylko zwykłą lekturę, ale pozwalają także na twórczą pracę z tekstem. Produkcją elektronicznych książek zajmuje się obecnie kilka firm. Należą do nich m.in.: Softbook Press, NuvoMedia, Everybook, GemBook, Librius. [15]

* EDYTORSTWO
zespół czynności związanych z wydaniem tekstu (prace organizacyjne, redakcyjne, adiustacja, opracowanie graficzne, współpraca z autorem itp.). W szerszym znaczeniu, kształtowanie poziomu merytorycznego i artystycznego książek. [11]

* EGZEMPLARZ OBOWIĄZKOWY
egzemplarz dokumentu dostarczany z reguły nieodpłatnie przez drukarnię (wytwórcę) lub wydawcę uprawnionym do otrzymujących go bibliotek na podstawie przepisów prawnych. Obecnie e.o. mają za zadanie przede wszystkim zabezpieczenie egzemplarza archiwalnego całości produkcji narodowej, są podstawą rejestracji druków i statystyki wydawniczej. Z krajów europejskich jedynie Holandia, Szwajcaria i Watykan nie posiadają aktów prawnych dotyczących e.o. Obowiązek dostarczania e.o. nie dotyczy druków przeznaczonych wyłącznie do użytku służbowego. [1] W Polsce od 1780. [11]

* EGZEMPLARZ REGIONALNY
druk wyprodukowany na terenie danego regionu; potoczne określenie egzemplarza obowiązkowego dostarczanego bibliotece działającej w danym regionie. [1]

* ELECTRONIC JOURNAL
zob. CZASOPISMO ELEKTRONICZNE

* ENCYKLOPEDIA
wydawnictwo informacji bezpośredniej zawierające zbiór wiadomości ze wszystkich dziedzin wiedzy (encyklopedia ogólna) lub jednej dziedziny, epoki, terytorium (encyklopedie specjalne), opracowane w postaci artykułów (zawierających ogólne informacje na dany temat, czasem też fotografie, mapy, wykresy itp.) uporządkowanych najczęściej alfabetycznie według haseł. Korzystanie z encyklopedii ułatwia żywa pagina, wstęp, odsyłacze, wykaz skrótów, spis tablic, indeksy, a w encyklopediach o układzie rzeczowym także spis treści. W II połowie lat 90. nastąpił szybki rozwój encyklopedii multimedialnych, utrwalonych i upowszechnianych na dyskach optycznych, niekiedy dostępnych w Internecie, dających użytkownikowi wszystkie narzędzia multimediów (prezentacje wizualne, dźwiękowe, hipertekst, hipermedia, duże możliwości wyszukiwawcze, łatwość przemieszczania się pomiędzy informacjami itp.). [11]

* ERRATA
wykaz błędów i pomyłek dostrzeżonych w trakcie drukowania (lub bezpośrednio po jego zakończeniu) wydawnictwa, opublikowany (wraz ze sprostowaniem) na końcowych stronach lub w postaci osobnej kartki. [11]

* FELIETON
gatunek dziennikarski, krótki utwór (artykuł) publicystyczny na tematy społeczne, polityczne, obyczajowe lub kulturalne, napisany w sposób lekki, utrzymany w osobistym tonie; zwykle umieszczany na stałej kolumnie, opatrzony stałym tytułem. [11]

* FID
fr. Fédération Internationale d'Information et de Documentation, ang. International Federation for Information and Documentation;
zob. MIĘDZYNARODOWA FEDERACJA INFORMACJI I DOKUMENTACJI

* FILM
l. Wyrażająca określone treści seria następujących po sobie obrazów (z dźwiękiem lub bez), utrwalonych na nośniku umożliwiającym wielokrotne odtwarzanie i wywołującym wrażenie ruchu. Pierwszy pokaz filmowy zorganizowali bracia Lumiere w Paryżu 22 III 1895. Do połowy lat 20. produkowano filmy nieme, emisji czasem towarzyszyła muzyka (na żywo lub mechaniczna). Początkowo filmy wyświetlane były wyłącznie na pokazach publicznych (w kinie), od lat 40. również w domu (dzięki telewizji), na kasecie wideo, ostatnio także DVD.
2. Dziedzina twórczości artystycznej, rodzaj widowiska masowego. [11]

* FILMOTEKA
l. Zbiór filmów oraz innych dokumentów i materiałów dotyczących sztuki filmowej (np. plakaty, projekty dekoracji, recenzje, książki), gromadzony w archiwach lub wytwórniach filmowych.
2. Miejsce przechowywania materiałów filmowych.
3. Potoczna nazwa archiwum filmowego. [11]

* FISZKA
kartka do sporządzania notatek. [11]

* FLOPPY DISK
zob. DYSKIETKA

* FONOLOGIA
część gramatyki dotycząca poziomu fonologicznego struktury języka. [13]

* FONOTEKA
archiwum dźwiękowe, zbiór nagrań dźwiękowych zarejestrowanych na różnych nośnikach; także pomieszczenie do przechowywania takiego zbioru. [11]

* FORMA MATERIALNA KSIĄŻKI
postać książki zależna od użytego do jej produkcji materiału oraz sposobu zapisu jej treści (np. tabliczka gliniana, zwój papirusowy, kodeks, ostatnio także dyskietka). [11]

* FORMAT
inform. reguły reprezentowania jednostki informacji (np. rozkazu, komunikatu, daty, pliku, czcionki, drukowania). [11]

* FORMAT BIBLIOGRAFICZNY
format zależny od ilości złożeń arkusza; folio, quarto, octavo, sedecimo itd. (odnosi się do druków publikowanych do końca XVIII w.) [1]

* FORMAT BIBLIOTECZNY
w bibliotekarstwie określa się wysokość grzbietu książki umownymi symbolami zależnie od jej rozmiarów, np.:
I (16 = szesnastka) do 20 cm
II (8 = ósemka) 20-25 cm
III (4 = czwórka, ćwiartka) 25-35 cm
IV (2 = folio) powyżej 35 cm
[1]

* FORMAT PAPIERU
międzynarodowy standard rozmiarów arkuszy papieru stosowany głównie w poligrafii; wydzielono trzy szeregi formatów oznaczone literami A, B i C; towarzysząca literom cyfra (0, 1, 2,
3...) oznacza, ilukrotnie arkusz wyjściowy (oznaczany A0, B0, C0) został zgięty w środku dłuższego boku; szereg A (A0 ma wymiary 841x1189 mm) jest stosowany gł. w drukach typu urzędowego: rachunki, dokumenty, stronice maszynopisu (A4; szereg B (B0 ma wymiary 1000x1414 mm) jest stosowany gł. do druku książek i gazet; szereg C (C0 = 917x1297 mm) w produkcji kopert, obwolut, skoroszytów itp. [5]

* FORMAT PUBLIKACJI
oznaczenie szerokości i wysokości publikacji. [0]

* FORMATOWANIE
l. Przygotowanie czystego nośnika danych (zwłaszcza dysku) do pracy.
2. Redagowanie przez program komputerowy informacji przed ich wyświetleniem na ekranie, wydrukowaniem lub przetworzeniem. [11]

* FOTOSKŁAD
poligr. skład wykonany na materiale światłoczułym w celu uzyskania form drukowych dla rozmaitych systemów drukowania; wyeliminował konieczność odlewania czcionek w metalu i matrycowania. [11]

* GAZETA
dziennik, wydawnictwo periodyczne ukazujące się co najmniej dwa razy w tygodniu, zawierające informacje o wydarzeniach aktualnych, interesujących szerokie kręgi czytelników. Rodzaje gazet: ze względu na czas emisji - poranne i popołudniowe; ze względu na zasięg - międzynarodowe, ogólnokrajowe, regionalne i lokalne; ze względów prawno-ekonomicznych - organy (partii, organizacji, instytucji rządowych), związane z koncernami prasowymi, niezależne. Współczesne gazety ogólnokrajowe mają z reguły mutacje lub dodatki regionalne, a w wydaniach weekendowych bezpłatne magazyny. Podobnie jak w czasopiśmie, także w gazecie istotną rolę odgrywają: rodzaj i układ elementów typograficznych i graficznych (krój pisma, liczba łamów na kolumnie, ilustracje, tabele, tytuły). Elementy te kształtują układ graficzny gazety, wyróżniają dany tytuł. [11]

* GLOBALNA WIOSKA
określenie wprowadzone przez kanadyjskiego socjologa Marshalla McLuhana w r. 1968 (a zatem przed epoką komputera osobistego i Internetu); oznacza, że nowoczesne techniki komunikacyjne zmieniły pojęcie czasu i przestrzeni, że świat skurczył się do wielkości wioski, gdzie wszyscy znajdują się w zasięgu wzroku i wszyscy o sobie wszystko wiedzą. [11]

* HARDWARE
inform. ogół urządzeń, z których składa się komputer. [11]

* HASŁO
l. bibliot. wyraz lub wyrazy wysunięte na czoło pozycji i decydujące o jej zaszeregowaniu w katalogu bibliotecznym, bibliografii, słowniku, encyklopedii. Hasłem może być nazwa autora indywidualnego (hasło autorskie), autora zbiorowego (hasło korporatywne) lub wyraz (wyrazy) z tytułu dokumentu (hasło tytułowe, stosowane w przypadku prac anonimowych i prac zbiorowych).
2. password; inform. tajny napis używany do sprawdzenia tożsamości lub umożliwiający wykonywanie w systemie działań przysługu-jących danemu użytkownikowi; chroni zasoby sieci komputerowych przed osobami nieupoważnionymi. [11]

* IINTE
zob. INSTYTUT INFORMACJI NAUKOWEJ, TECHNICZNEJ I EKONOMICZNEJ

* INDEKS
skorowidz, pomocniczy spis wybranych nazw (także wielowyrazowych, np. tytuły), dat, cytatów itd. wymienionych w danym dokumencie lub zbiorze dokumentów, sporządzony w układzie alfabetycznym (normalnym lub a tergo), chronologicznym lub jakimkolwiek innym, umieszczany zazwyczaj na końcu dokumentu (lub istniejący jako samoistny dokument, kartoteka itp.) i wskazujący miejsce, w którym dane hasło indeksowe jest wspomniane w dokumencie (zwykle numer strony). [1]

* INDEKS ALFABETYCZNY
wskazuje w kolejności alfabetycznej nazwiska autorów, współpracowników, tytuły prac anonimowych, wydawnictw zwartych. [1]

* INDEKS AUTORSKI
wymienia nazwiska autorów prac zawartych lub cytowanych w dokumencie. [1]

* INDEKS BIOGRAFICZNY
zawiera nazwiska wymienianych osób wraz z danymi biograficznymi. [1]

* INDEKS CHRONOLOGICZNY
zestawia piśmiennictwo wg chronologii wydawniczej lub piśmienniczej prac opisanych w bibliografii. [1]

* INDEKS CYTATÓW
wymienia cytaty użyte w dokumencie lub dokumentach. [1]

* INDEKS HASEŁ KLASYFIKACYJNYCH
indeks haseł klasyfikacyjnych wykorzystanych w danym zbiorze zestawia hasła klasyfikacyjne w układzie alfabetycznym. [1]

* INDEKS KRZYŻOWY
łączy w jednym szeregu hasła różnych indeksów, np. autorskiego i tytułowego. [1]

* INDEKS NAZW GEOGRAFICZNYCH
zestawia je w szeregu alfabetycznym. [1]

* INDEKS OSOBOWY
wymienia nazwiska osób. [1]

* INDEKS PRZEDMIOTOWY
zob. INDEKS RZECZOWY

* INDEKS RZECZOWY
indeks przedmiotowy, indeks w układzie rzeczowym. Hasła uporządkowane mogą być wg pewnego kryterium logicznego np. indeks systematyczny lub układu alfabetycznego np. indeks przedmiotowy, indeks klasowy.

* INDEKS TYTUŁÓW
wymienia tytuły czasopism, artykułów, dzieł, znajdujących się w danym zbiorze, roczniku itp. [1]

* INDEKS WYRAZOWY
zestawia omawiane w tekście wyrazy lub ich części. [1]

* INDEKS WYRAŻEŃ RELEWANTNYCH
Podstawą selekcjonowania informacji w systemie jest i.w.r. (indeks podstawowy - basic index), nazywanych potocznie terminami wyszukiwawczymi (search terms), uporządkowanymi alfabetycznie, w stosunku do którego zbiór adresowy oraz zbiór charakterystyk wyszukiwawczych dokumentów w systemie dokumentacyjnym pełnią funkcję pomocniczą, związaną z technicznymi (informatycznymi) aspektami przetwarzania informacji [29]

* INDEKSOWANIE
proces składający się z czynności charakteryzowania i znakowania dokumentu w celu późniejszego wyszukania dokumentów relewantnych w stosunku do zapytania użytkownika. W odróżnieniu od klasyfikowania i. nie przewiduje systematyzacji dokumentów według cech porządkujących charakterystyki wyszukiwawczej. [1] Jest to tworzenie charakterystyki lub instrukcji wyszukiwawczej za pomocą wyrazów języka naturalnego, zaczerpniętych ze słowników, takich jak tezaurusy, słowniki haseł itp. [7]

* INFORMACJA
1. W cybernetyce wielkość abstrakcyjna, która może być przechowywana, przetwarzana, przesyłana między pewnymi obiektami i stosowana do sterowania nimi, przy czym przez obiekty rozumie się organizmy żywe, urządzenia techniczne i systemy.
2. Zawartość dowolnego komunikatu. W tym znaczeniu informację podzielić możemy na systematyczną, tzn. taką, która powoduje absolutny przyrost wiadomości u dowolnego odbiorcy, pragmatyczną, tzn. taką, która powoduje przyrost u określonego odbiorcy, przy czym wielkość tego przyrostu zależy od struktury wiadomości, jaką odbiorca posiadał poprzednio, oraz selektywną, stanowiącą wielkość określająca stopień swobody, jaka dysponuje odbiorca dla wyboru określonej wiadomości spośród wszystkich możliwych. Jest ona odwrotnie proporcjonalnie do prawdopodobieństwa wiadomości zdefiniowania jako ujemny logarytm tego prawdopodobieństwa.
3. W matematycznej teorii informacji, a także w cybernetyce termin pierwotny.
a) To struktura relacyjna odpowiadająca sytuacji (obiektowi) będącej źródłem informacji postrzeganej przez odbiorcę informacji, odpowiadającej jej cechom relewantnym dla odbiorcy.
b) Jeżeli obiektem postrzeganym jest komunikat, informacją nazywa się albo tylko sygnał, gdy komunikat jest tekstem języka bez semantyki (znaczenie apelu), albo odpowiadającą temu sygnałowi treść, gdy komunikat jest sygnałem semantycznym albo tekstem języka z semantyką. W takim wypadku funkcją struktury relacyjnej postrzeganego sygnału jest zastępowanie pewnej rzeczywistości pozajęzykowej na zasadzie odwzorowania elementów tej rzeczywistości.[13]
4. Każda wiadomość będąca odbiciem rzeczywistości lub ją zastępująca.
5. Powiadamianie społeczeństwa lub określonych grup za pomocą środków masowego przekazu o bieżących lub prognozowanych wydarzeniach, mających istotne znaczenie lub wzbudzających szczególne zainteresowanie odbiorców.
6. Dziedzina nauki, której przedmiotem badania są procesy informacyjne.
7. Zorganizowana działalność (np. biblioteki), której zadaniem jest gromadzenie, opracowanie i udostępnianie informacji o osiągnięciach nauki, techniki i innych dziedzin życia społecznego.[11]
zob. też DZIAŁALNOŚĆ INFORMACYJNA BIBLIOTEKI, INFORMACJA BIBLIOTECZNA, INFORMACJA BIEŻĄCA, INFORMACJA BIZNESOWA, INFORMACJA CIĄGŁA, INFORMACJA DZIENNIKARSKA, INFORMACJA EKSPRESOWA, INFORMACJA FIRMOWA, INFORMACJA NAUKOWA, INFORMACJA NAUKOWO-TECHNICZNA, INFORMACJA PATENTOWA, INFORMACJA RETROSPEKTYWNA, INFORMACJA SYNTETYCZNA, INFORMACJA TECHNICZNO-HANDLOWA

* INFORMACJA BIBLIOTECZNA
ma na celu wskazanie lokalizacji poszukiwanego przez użytkownika dokumentu w zbiorach bibliotecznych na podstawie katalogu jednej biblioteki lub katalogu centralnego; i. takiej udzielają pracownicy służby informacyjnej lub działu katalogów. [1]

* INFORMACJA BIEŻĄCA
informacja ciągła, informacja dostarczana sukcesywnie, bez przewidywanego zakończenia jej dostarczania.

* INFORMACJA BIZNESOWA
informacja o biznesie, jak i przeznaczona dla biznesu; są to dane, fakty i statystyki potrzebne do podejmowania decyzji przez przedsiębiorstwo lub informacje potrzebne do zrealizowania celów firmy, tj. osiągnięcia zysku.

* INFORMACJA CIĄGŁA
zob. INFORMACJA BIEŻĄCA

* INFORMACJA DZIENNIKARSKA
jeden z podstawowych gatunków dziennikarskich, reprezentowanych w prasie. Współczesna informacja jest rozpowszechniana za pomocą wszystkich dostępnych środków (językowe, językowo-obrazowe, dźwiękowe, wizualne). Podział ze względu na technikę przekazu: informacja prasowa (w tym foto-informacja), radiowa i telewizyjna; ze względu na charakter źródeł: informacja własna (pochodząca od stałych współpracowników danej redakcji bądź przekazana jej na prawach wyłączności), informacja agencyjna (otrzymana z agencji prasowej w formie biuletynów, serwisu zdjęciowego lub filmowego), informacja oficjalna (urzędowe komunikaty władz, instytucji, organizacji itp.); podział ze względu na zakres tematyki: lokalna, krajowa, zagraniczna. [11]

* INFORMACJA EKSPRESOWA
jest to bibliografia bieżąca (tygodnik, dwutygodnik, miesięcznik), informująca o najnowszych dokumentach; są to przeważnie opisy bibliograficzne, które mogą być uzupełniane analizami dokumentacyjnymi lub adnotacjami. Przeznaczona jest przed wszystkim dla naukowców i specjalistów danej branży, dobrze orientujących się w najnowszej literaturze z zakresu nauki, technologii, ekonomiki [ekonomii - przyp. własny], wynalazczości itp. Ukazuje się w formie powielanych zeszytów w formacie A4 lub A5. W opisach bibliograficznych spotyka się niekiedy wyłącznie tytuły oryginalne bez tłumaczenia na język polski, co jest spowodowane potrzebą jak najszybszego powiadomienia użytkowników o najnowszych dokumentach. Opisy dotyczą różnych rodzajów dokumentów i uporządkowane są przeważnie wg UKD. [7]

* INFORMACJA FIRMOWA
zob. INFORMACJA TECHNICZNO-HANDLOWA

* INFORMACJA NAUKOWA
1. Zorganizowana działalność związana z gromadzeniem, przetwarzaniem i udostępnianiem wiadomości z różnych dziedzin, szczególnie nauki i techniki; dyscyplina badawcza obejmująca teorię i metodologię działalności informacyjnej. Genezy informacji naukowej (początkowo zwanej dokumentacją) należy szukać w działalności Międzynar. Instytutu Bibliograficznego w Brukseli (1895, Institut International de Bibliographie) i jego współtwórców P. Otleta i H.M. LaFontaine'a. Współczesna informacja naukowa, zarówno w poszczególnych krajach, jak i międzynar. (np. Generalny Program Informacyjny UNESCO) wykorzystuje najnowsze techniki i technologie, zwłaszcza komputerowe, np. zautomatyzowane banki danych, sieci informacyjne o zasięgu światowym.
W Polsce planowa działalność informacyjna zaczęła się od powołania 1950 Głównego Instytutu Dokumentacji Naukowo-Technicznej, przekształconego kolejno w: Centralny Instytut Dokumentacji Naukowo-Technicznej i Ekonomicznej (1952), Centralny Instytut Informacji Naukowo-Technicznej i Ekonomicznej (1960), Centrum Informacji Naukowej, Technicznej i Ekonomicznej CINTE (1971) oraz Instytut Informacji Naukowej, Technicznej i Ekonomicznej IINTE. Działalność informacyjną prowadzą poza tym ośrodki informacji (dokumentacji), biblioteki i archiwa, które miały być podstawowymi ogniwami krajowego Systemu Informacji Naukowej, Technicznej i Organizacyjnej. Szkoleniem kadr informacji naukowej zajmują się szkoły policealne oraz szkoły wyższe (kierunek bibliotekoznawstwa i informacji naukowej). Polska bierze udział w pracach wielu międzynar. instytucji i systemów informacyjnych (m.in. FID, IFLA, MCNTI, INFOTERM, WHO, FAO) oraz uczestniczy w Generalnym Programie Informacyjnym UNESCO.
2. Informacja naukowa jako dziedzina wiedzy jest powiązana z bibliografią, biblio-tekoznawstwem, archiwoznawstwem, teorią systemów, nauką o organizacji i kierowaniu oraz wieloma innymi dziedzinami mającymi znaczenie dla jej teoretycznych i praktycznych podstaw. Badania w zakresie informacji naukowej są prowadzone w Polsce w szkołach wyższych, instytucjach badawczych i ośrodkach informacji. Za działalność informacyjną w pionie nauk podstawowych jest odpowiedzialny Ośrodek Informacji Naukowej PAN (OIN PAN). [4]
3. Komunikat opracowany metodami naukowymi, utrwalony na odpowiednim nośniku informacji, przekazywany użytkownikom. W tym znaczeniu i.n. może być precyzowana w zależności od swego przedmiotu (np. informacja firmowa, patentowa, normalizacyjna, techniczna, ekonomiczna itd.); od zakresu objętego jej zbiorem (np. informacja branżowa, dziedzinowa, problemowa itp.); od rodzaju (np. informacja ekspresowa, analityczna, analityczno-syntetyczna, selektywna, syntetyczna, pełna, kompleksowa, dokumentacyjna, faktograficzna itd.);od formy (np. informacja audialna, graficzna, liczbowa, pisemna, wizualna itp.); od sposobu realizacji (np. informacja retrospektywna, bieżąca, jednorazowa); od stosunku do źródła (np. informacja pierwotna, pochodna itd.) i od roli w systemie. [1] Jest informacją o osiągnięciach nauki, przeznaczoną dla pracowników nauki, opracowaną metodą naukową. [2]

* INFORMACJA NAUKOWO-TECHNICZNA
informacja o osiągnięciach nauk technicznych i ich zastosowaniach praktycznych oraz o osiągnięciach nauk ścisłych znajdujących zastosowanie w technice.

* INFORMACJA PATENTOWA
informacja o zgłoszonych i opatentowanych wynalazkach, zarejestrowanych wzorach użytkowych i znakach towarowych, przepisach prawno-patentowych oraz piśmiennictwie dotyczącym zagadnień ochrony własności przemysłowej. [16]

* INFORMACJA RETROSPEKTYWNA
informacja odnosząca się do minionego, określonego odcinka czasu.

* INFORMACJA SYNTETYCZNA
zwięzłe omówienie danego zagadnienia na podstawie odpowiednio dobranych dokumentów np. stan badań.

* INFORMACJA TECHNICZNO-HANDLOWA
informacja firmowa, informacja o wyrobach przemysłowych, materiałach i surowcach, ich właściwościach i zastosowaniu.

* INFORMACJA WYKORZYSTYWANA PRZEZ PRACOWNIKÓW NAUKI
wyróżniamy tu trzy kategorie informacji:
INFORMACJA EMPIRYCZNA - podstawowe dane do badań, najłatwiejsze do zidentyfikowania i zlokalizowania w tekstach dokumentów źródłowych, stanowiące przedmiot zainteresowania głównie przedstawicieli nauk przyrodniczych
INFORMACJA METODOLOGICZNA - o procedurach i technikach badań; często uznawana jest za najwartościowszą (relewantną) dla uprawiających nauki społeczne
INFORMACJA TEORETYCZNO-KONCEPYCJNA - o nowych teoriach, hipotezach i ideach; stanowi niezbędne uzupełnienie informacji empirycznej w naukach ścisłych [29]

* INFORMATYKA
dziedzina naukowa i techniczna zajmująca się metodami przedstawiania, przechowywania, przesyłania i przetwarzania informacji oraz środkami technicznymi służącymi temu celowi. [11]

* INKUNABULISTYKA
dziedzina nauki zajmująca sie inkunabułami
zob.
INKUNABUŁ

* INKUNABUŁ
stary druk sprzed 1501; pierwsze inkunabuły wzorowano na średniowiecznych rękopisach (m.in. kroje czcionek naśladujące pismo ręczne, kolofon, ręczne zdobienie: iluminacja, inicjał); od ok. 1470 wprowadzono inicjały odbijane z kolumną druku, ilustracje z klocków drzeworytniczych, w końcu wieku zaczęto unifikować formy typograficzne (produkcja na potrzeby drukarń w odlewniach); pierwszym inkunabułem był druk J. Gutenberga z ok. 1445 (fragment z Księgi Sybilli); liczbę inkunabułów ocenia się na ponad 40 tys.; pierwszy w Polsce inkunabuł wydrukował prawdopodobnie K. Straube (kalendarz na 1474); polskie biblioteki w czasie II wojny światowej z ok. 15 tys. inkunabułów straciły ok. 30%; 1990 rejestrowały blisko 6 tys. druków w ponad 20 tys. egzemplarzy; badaniem inkunabułów zajmuje się inkunabulistyka. [4]

* INSERT
w reklamie wkładka ogłoszeniowa wrzutka do gazety lub czasopisma. [11]

* INSTRUKCJA WYSZUKIWAWCZA
1. treść kwerendy (zapytania informacyjnego) wyrażona w języku informacyjnym [2]
2. tekst języka informacyjno-wyszukiwawczego odwzorowujący treść zapytania informacyjnego [29]

* INSTRUMENTY INFORMACYJNE
instrumenty używane w procesach informacyjnych. Wyróżnić tu można: a) instrumenty służące do nadawania komunikatu: nadajniki tworzące sygnał np. pióro, maszyna do pisania, aparat mowny człowieka;
b) instrumenty służące do odbierania komunikatu – odbiorniki postrzegające sygnał, np. barometr – będące instrumentami sztucznymi;
c) instrumenty służące do przekazywania komunikatu – przekaźniki, np. linie telefoniczne, linie telegraficzne, układ nerwowy;
d) instrumenty służące do przechowywania informacji zwane pamięcią – albo będące częścią obiektu przetwarzającego informację zwane pamięcią wewnętrzną, np. mózg, albo nie będące częścią użytkownika, zwane pamięcią zewnętrzną. Pamięcią zewnętrzną są lub stanowią jej główny element dokumenty, przechowywać można bowiem tylko informację utrwaloną;
e) instrumenty służące do transformacji komunikatu np. wzmacniające sygnał: okulary, mikroskop, tuba, lornetka; lub dokonujące transformacji sygnału z jednego kanału informacyjnego na inny, np. termometr, barometr magnetofon, gramofon, radioodbiornik, telewizor, a także urządzenia dokonujące innego typu transformacji komunikatu, np. komputer przy czym urządzenia transformujące komunikat pełnią ponadto zespolone funkcje odbiornika i nadajnika.[13]

* INSTYTUT INFORMACJI NAUKOWEJ, TECHNICZNEJ I EKONOMICZNEJ
w Warszawie (IINTE), powstał 1950 jako Główny Instytut Dokumentacji Naukowo-Technicznej. 1952-60 działał pod nazwą Centralny Instytut Informacji Naukowo-Technicznej i Ekonomicznej; 1971-90 podporządkowany Centrum Informacji Naukowej, Technicznej i Ekonomicznej (CINTE). Przedmiotem działania IINTE są badania naukowe, prace badawczo-rozwojowe, wdrożeniowe i usługowe w zakresie teorii i metodologii informacji naukowej oraz wprowadzania nowych technik i technologii informacyjnych. IINTE pełni funkcje działowego ośrodka informacji oraz branżowego ośrodka normalizacji, zajmuje się poradnictwem fachowym, prowadzi konsultacje i inne formy pomocy metodyczno-organizacyjnej, szkolenie, działalność wydawniczą oraz współpracuje w skali kraju i międzynarodowej w zakresie wymiany, upowszechniania i wykorzystywania informacji naukowej. [4]

* INTERNET
globalna sieć komputerowa; łączy komputery na wszystkich kontynentach; umożliwia dostęp do światowego zasobu informacji oraz coraz większej liczby usług. Użytkownikiem Internetu może być każdy posiadacz komputera z odpowiednim oprogramowaniem i modemem. Internet powstał w ramach amerykańskich obronnych planów awaryjnego systemu łączności. Pierwsze na świecie wirtualne połączenie dwóch komputerów miało miejsce w r. 1969 na Uniwersytecie Stanforda. Po przesłaniu dwóch liter połączenie zostało zerwane. Idea Internetu jako sieci łączącej różne sieci komputerowe pojawiła się w r. 1973. Pierwszy polski komputer pojawił się w Internecie w r. 1990. Internet w r. 1990 liczył 100 tys. komputerów, w 1993 - l milion, w 1997 - 40 milionów, a później liczby te zaczęły się podwajać co kwartał. Internet stworzył zupełnie nową sytuację w globalnym systemie komunikacji.
Najważniejsze cechy Internetu: 1. zniesienie podziału na nadawców i odbiorców w procesie komunikowania (każdy użytkownik może być jednocześnie i nadawcą, i odbiorcą, każdy może mieć swoją stronę WWW, która jest przez wyszukiwarki traktowana na równi z innymi stronami); 2. zmaksymalizowanie szybkości przekazywania informacji; 3. ułatwienie bezpośredniego i natychmiastowego kontaktu oraz wymiany myśli, informacji między grupami osób o podobnych zainteresowaniach lub zamiłowaniach bez względu na miejsce ich zamieszkania. 4. Nieograniczony dostęp do ogromnych zasobów informacji - bez ruszania się z domu.
Zagrożenia: 1. niebezpieczeństwo nieograniczonego dostępu do treści szkodliwych (np. pornografia, rasizm, terroryzm); 2. brak selekcji w odbiorze informacji; 3. potęgowanie szumu informacyjnego, bardzo duża ilość informacyjnych śmieci, które utrudniają lub uniemożliwiają wyselekcjonowanie informacji ważnych i potrzebnych; 4. wprowadzanie nowych podziałów społecznych na osoby mające i nie mające dostępu do Internetu. [11]

* ISBN
zob. MIĘDZYNARODOWY ZNORMALIZOWANY NUMER KSIĄŻKI (ISBN)

* ISO
zob. MIĘDZYNARODOWA ORGANIZACJA NORMALI-ZACYJNA (ISO)

* ISSN
zob. MIĘDZYNARODOWY ZNORMALIZOWANY NUMER WYDAWNICTWA CIĄGŁEGO (ISSN)

* JEDNOSTKA BIBLIOTECZNA
odrębny obiekt biblioteczny będący podstawą obliczeń statystycznych, np. wolumen, płyta kompaktowa, teka rycin, zwój map. [11]

* JĘZYK DESKRYPTOROWY
jiw o słownictwie przeważnie paranaturalnym i gramatyce najczęściej niepozycyjnej, równoznacznej z regułami indeksowania współrzędnego . Słownikiem języka deskryptorowego jest tezaurus. Jiw, najczęściej o notacji paranaturalej, z określoną w tezaurusie paradygmatyką, którego jednostki słownika nazywane są deskryptorami, a gramatykę stanowią reguły indeksowania współrzędnego (indeksowanie cechujące się tym, że pomiędzy użytymi wyrażeniami jiw zachodzi jedynie relacja współwystępowania w tekście – dzięki czemu każde z nich może samodzielnie pełnić funkcję wyszukiwawczą); w rozwiniętych wariantach język ten posiada wykładniki relacji syntagmatycznych oraz modyfikatory i/lub wskaźniki roli - np. siarka (produkt), gdzie produkt jest wskaźnikiem roli.
GENEZA JĘZYKÓW DESKRYPTOROWYCH
Genezy można się doszukiwać w unitermach (pierwszych językach opartych na indeksowaniu współrzędnym) – brak relacji hierarchicznych i innych pomiędzy nimi (niekiedy tylko usuwano synonimię i homonimię terminów) powodował konieczność wielokrotnego przeszukiwania zbiorów, a fałszywe skojarzenia unitermów bywały przyczyną szumu informacyjnego. Dlatego też powstała konieczność przejścia na jęz. deskryptorowy o słownictwie kontrolowanym, oparty na tezaurusie.

* JĘZYK ETNICZNY
zob. JĘZYK NATURALNY

* JĘZYK INFORMACYJNO-WYSZUKIWAWCZY
1. język informacyjny - j. sztuczny którego wyspecjalizowaną funkcją jest funkcja metainformacyjna polegająca na odwzorowaniu cech informacji i/lub cech nośników informacji, na których są one utrwalone, przez tworzenie ich reprezentacji zwanej charakterystyką wyszukiwawcza dokumentu oraz funkcja wyszukiwawcza polegająca na wyrażaniu zapytań informacyjnych i umożliwianiu odnalezienia w zbiorze wyszukiwawczym tych informacji, które spełniają warunki wyrażone w zapytaniu. Ze względu na różne cechy funkcjonalne i własności strukturalne wyróżnia się wiele typów JIW. W zależności od tego, czy przeznaczone są do opisu informacji dokumentacyjnej, czy informacji faktograficznej, dzieli się je ogólnie na dokumentacyjne JIW i faktograficzne JIW. Pierwsza grupa może być rozbita na 2 podklasy, przy innym kryterium funkcjonalnym – wyspecjalizowane w wyrażaniu cech formalnych dokumentu lub własności jego treści. Języki wyspecjalizowane w pierwszej z tych funkcji, czyli w wyrażaniu własności dokumentu traktowane jako nośnik informacji, to języki opisu bibliograficznego, języki opisu formalnego i języki opisu katalogowego. Języki wyspecjalizowane w funkcji drugiej to języki opisu rzeczowego dokumenty, które w dawniejszej literaturze utożsamiane były z językami informacyjno wyszukiwawczymi w ogóle i obejmowały wszelkie języki przeznaczone do tworzenia opisu dokumentów na potrzeby katalogów rzeczowych. Obecnie zarysowuje się tendencja traktowania takich języków jedynie jako jednego z podtypów szerszej klasy języków informacyjno wyszukiwawczych, do którego najczęściej zalicza się klasyfikacje (wśród nich klasyfikacje monohierarchiczne i klasyfikacje fasetowe), jhp, języki deskryptorowe, języki słów kluczowych, języki typu kodu semantycznego i tzw. języki syntagmatyczne.
Funkcje języka informacyjnego: f. metainformacyjna – odtwarza treść dokumentu oraz jego cechy formalne, f. wyszukiwawcza – umożliwia wyrażenie zapytań informacyjnych w formie instrukcji wyszukiwawczych oraz odnalezienie w zbiorze informacyjnym tych dokumentów, które odpowiadają danemu zapytaniu.[13]
2. Specjalistyczny język sztuczny, przeznaczony do opisania podstawowych treści dokumentów i formułowania kwerend; jest językiem ogólnym, który jest interpretowany dopiero w zaprojektowanym systemie; język powinien być kompletny, zupełny, prosty i powinien spełniać oczekiwania użytkownika; ta sama informacja o obiekcie może być różnie zapisana w zależności od przyjętego języka. [6]
Funkcje języka informacyjno-wyszukiwawczego:
A. Funkcja metainformacyjna polega na ograniczaniu funkcji semantycznej języka naturalnego do opisu informacji - np. prezentacji cech treściowych i/lub formalnych dokumentów czy też prezentacji dystynktywnych cech obiektów pozadokumentacyjnych; funkcja podstawowa
B. Funkcja wyszukiwawcza (impresywna, heurystyczna) polega na sterowaniu procesem wyszukiwania informacji poprzez wyrażenia charakteryzujące warunki, jakie powinien spełniać wyszukany podzbiór informacji. O możliwościach realizacji funkcji wyszukiwawczej decyduje w znacznej mierze funkcja organizacyjna; funkcja podstawowa
C. Funkcja organizacyjna określa miejsce wyrażeń syntaktycznie prostych języka w zbiorze informacji systemu poprzez formę tych wyrażeń (plan wyrażenia); funkcja wtórna
D. Funkcja określania zakresu tematycznego zbiorów informacji; funkcja wtórna [29]

* JĘZYK INFORMACYJNY
zob. JĘZYK INFORMACYJNO-WYSZUKIWAWCZY

* JĘZYK KWEREND
query language 1. język wyszukiwawczy - język sztuczny często o alternatywnej notacji paranaturalneji i notacji sztucznej będącej notacją mnemoniczną, którego słownik tworzą nazwy operacji wykonanych przez komputer w celu wyszukania informacji w zbiorze wyszukiwawczym w odpowiedzi na zapytanie informacyjne, a gramatykę reguły gramatyki pozycyjnej. Jego wyspecjalizowaną funkcja jest funkcja impresywna umożliwiająca użytkownikowi wydawanie poleceń systemowi informacyjno wyszukiwawczemu oraz określanie struktury zapytań informacyjnych. Język ten jest funkcjonalnie komplementarny wobec JIW danego systemu. W skomputeryzowanych systemach informacyjno wyszukiwawczych jest możliwe wyszukanie informacji za pomocą samego języka informacyjno wyszukiwawczego i równocześnie od niego niezależnie za pomocą samego języka kwerend. Może on być stosowany z JIW różnych baz danych oraz z operatorami logicznymi i operatorami tekstowymi. [13]
2. Dzięki niemu jest możliwa realizacja operacji selekcjonowania informacji; jego wyspecjalizowaną funkcją jest fukncja impresywna sterowania operacjami komputera; jest funkcjonalnie komplementarny wobec języków informacyjnych, stosowanych w poszczególnych bazach danych w funkcji metainformacyjnej [29]

* JĘZYK NATURALNY
język etniczny - język powstały stopniowo i samorzutnie w toku porozumiewania się ludzi [30]

* JĘZYK SZTUCZNY
- język stworzony specjalnie, w danym momencie, przez określonego człowieka, bądź określoną grupę ludzi w celu pełnienia funkcji określonych przez twórcę (twórców). Wszelkie zmiany w tym języku mogą być wprowadzane tylko przez właściwe grono kompetentnych osób. Język, którego słownictwo i budowa dostosowane są do pełnienia określonych funkcji. Funkcje języka sztucznego: metainformacyjna - odtwarzanie treści dokumentu (czyli cechy informacji zawartej w dokumencie) oraz jego cech formalnych, wyszukiwawcza (heurystyczna) - umożliwia wyrażanie zapytań informacyjnych w formie instrukcji wyszukiwawczych oraz odnalezienie tych dokumentów, które odpowiadają danemu zapytaniu [30]

* KARTA
inform. podzespół sprzętowy komputera osobistego w formie płytki drukowanej z elementami elektronicznymi, przeznaczony do rozbudowy komputera za pośrednictwem standardowych połączeń (np. karta dźwiękowa, graficzna, muzyczna). [11]

* KARTA DOKUMENTACYJNA
dokument wydawniczo samoistny zawierający opis dokumentacyjny innego dokumentu, najczęściej pierwotnego. K.d. były długo podstawowymi nośnikami opracowań dokumentacyjnych. Służą one użytkownikowi informacji bezpośrednio w kartotekach dokumentacyjnych różnych rodzajów lub pośrednio, stanowiąc podstawę opracowania przeglądów dokumentacyjnych oraz tematycznych zestawień dokumentacyjnych. [1] K.d. pod względem formalnym można podzielić w zależności od przyjętych systemów informacyjno-wyszukiwawczych na: - karty kartotekowe dokumentacyjne w systemie manualnym - karty dokumentacyjne stosowane w systemie małej mechanizacji (dziurkowane i przezierne). [7]

* KARTA KATALOGOWA
znormalizowana karta służąca do opisu katalogowego dokumentu. Karty katalogowe uporządkowane według przyjętych zasad stanowią katalog biblioteczny. [11]

* KARTA TYTUŁOWA
karta zawierająca podstawowe informacje o wydawnictwie, umieszczona zwykle na jego początku. W przypadku wydawnictw na kasetach magnetofonowych, CD-ROM, dyskietkach, karta tytułowa ma najczęściej postać odrębnego druku (obwoluty) włożonego do oprawy wydawnictwa lub jest częścią samej oprawy. [11]

* KARTOGRAM
mapa przedstawiająca (np. za pomocą kolorów) dane statystyczne dotyczące określonego zjawiska (np. gęstości zaludnienia, stopnia zalesienia itp.). [11]

* KARTOTEKI BIBLIOGRAFICZNE
rodzaj kartotek bibliotecznych; rejestrują opisy bibliograficzne wydawnictw na określony temat, bez względu na miejsce przechowywania rejestrowanych wydawnictw. W kartotekach bibliograficznych zbiera się informacje dotyczące określonych zagadnień (kartoteka zagadnieniowa), materiałów na uroczystości szkolne (kartoteka repertuarowa), osób (kartoteka osobowa). Mogą być prowadzone w postaci tradycyjnej lub jako element komputerowego systemu bibliotecznego. [11]

* KARTOTEKI BIBLIOTECZNE
zbiory kart zawierających określone informacje, ułożonych według ustalonego systemu w skrzynkach, teczkach, kopertach, segregatorach itp., gromadzonych i udostępnianych w bibliotece. W skomputeryzowanych bibliotekach kartoteki biblioteczne (z wyjątkiem kartotek tekstowych) są elementem komputerowej bazy danych. [11]

* KARTOTEKI TEKSTOWE
rodzaj kartotek bibliotecznych; gromadzą teksty artykułów z czasopism, teksty recenzji, ilustracje, teksty cytatów na określony temat - w postaci wycinków lub odbitek. Teczki (koperty) zaopatrzone są w hasła i ułożone w określonym porządku. [11]

* KASETA MAGNETOFONOWA
kaseta audio, kaseta foniczna (Compact Casette), kaseta z taśmą magnetyczną służąca do nagrywania i odtwarzania dźwięku przy użyciu magnetofonu kasetowego. Wymiary: 100x64x9 mm. Zadaniem kasety jest ochrona taśmy oraz zapewnienie prawidłowego przesuwu taśmy względem głowic. Opracowana w r. 1963 przez firmę Philips. Kaseta magnetofonowa jest bardzo popularnym nośnikiem treści dla wydawnictw audialnych. [11]

* KASETA MAGNETOWIDOWA
kaseta wideo, kaseta z taśmą magnetowidową służąca do nagrywania przy pomocy kamery wideo i odtwarzania (przy użyciu magnetowidu lub kamwidu) obrazu i towarzyszącego mu dźwięku. [11]

* KATALOG
folder, kartoteka, teczka, directory: 1. inform. plik specjalnie wyróżniony przez system operacyjny, zawierający wpisy określające inne pliki (także inne katalogi podrzędne, w których z kolei mogą być tworzone następne katalogi podrzędne). [11]
2. zbiór informacyjny zawierający spis obiektów (ewentualnie dotyczących ich informacji) należący do określonego zbioru, uporządkowany według z góry określonych zasad zwanych układem, np. k. biblio-teczny, k. wydawniczy, k. księgarski, k. wystawy itp. Formy katalogu to m.in. kartoteki (k. kartkowy), wydawnictwa zwarte (katalog książkowy), katalog w postaci mikroform lub na maszynowych nośnikach informacji. Wyszukiwanie w tradycyjnym katalogu odbywa się według haseł czasem połączonych odsyłaczami.

* KATALOG ALFABETYCZNY
zawiera opisy katalogowe dokumentów w porządku alfabetycznym haseł, którymi są nazwy osobowe (nazwiska autorów), nazwy ciał zbiorowych oraz tytuły (w przypadku dzieł o nieoznaczonym autorstwie); [11] Opisy dokumentów są sporządzane na podstawie ich cech formalno-wydawniczych, zawartych przed wszystkim w tytulaturze. [1]

* KATALOG AUTORSKI
katalog biblioteczny szeregujący opisy katalogowe w kolejności alfabetycznej nazw autorów dokumentów. [13]

* KATALOG BIBLIOTECZNY
wykaz opisów katalogowych dokumentów znajdujących się w zbiorze jednej lub wielu bibliotek, ułożony według określonych zasad. W przeciwieństwie do spisów bibliograficznych informujących o stanie piśmiennictwa k.b. wymienia jednostki określonego zbioru (zbiorów), podając ich cechy bibliograficzne i indywidualne, oraz miejsce przechowania. [1] Katalogi biblioteczne mogą być sporządzone w formie kart katalogowych umieszczonych w skrzynkach katalogowych (katalog tradycyjny) lub w postaci katalogu komputerowego. [11]

* KATALOG CENTRALNY
wspólny katalog biblioteczny co najmniej dwóch bibliotek, który w ustalonym układzie wykazuje całość lub część ich zbiorów z podaniem siglum biblioteki, w której przechowywane są zarejestrowane w nim dokumenty. Stanowi spis opracowany wg jednolitej metody. Głównym zadaniem k.c. jest wskazanie lokalizacji zasobów bibliotecznych, co ułatwia współpracę bibliotek w gromadzeniu zbiorów, wypożyczanie międzybiblioteczne oraz pomaga w informacji naukowej. Rozróżnia się k.c.: krajowe, regionalne, lokalne oraz ogólne i specjalne. [1]

* KATALOG RZECZOWY
katalog treściowy, zawiera opisy katalogowe uszeregowane w układzie zgodnym z przyjętą klasyfikacją treściową dokumentów. [11] Spis dokumentów zbioru bibliotecznego, w którym podstawą opisu jest ich treść, złożony z pełnych lub skróconych opisów katalogowych uzupełnionych wyrażeniami słownymi lub symbolami, które w sposób adekwatny i możliwie wyczerpujący informują odbiorcę o zawartości treściowej dokumentów. Jednostką katalogową w k.rz. jest każda całość treściowa, wydawniczo samoistna lub niesamoistna. [1]

* KATALOG DZIAŁOWY
rodzaj katalogu bibliotecznego rzeczowego; szereguje opisy katalogowe według klasyfikacji pierwszego rzędu na działy podstawowe, uwzględniającej ich logiczną kolejność i współrzędność, bez stosowania dalszych podziałów. Liczba działów zależy od charakteru biblioteki, wielkości i rodzajów jej zbiorów. [11]

* KATALOG KOMPUTEROWY
katalog biblioteczny prowadzony w komputerowym systemie bibliotecznym jako baza danych. W porównaniu z katalogiem tradycyjnym daje znacznie większe możliwości wyszukiwawcze (np. według fragmentu tytułu lub nazwy autora, słowa kluczowego, przyjętej klasyfikacji), przyspiesza procesy wyszukiwawcze. [11]

* KATALOG OBRAZKOWY
rodzaj katalogu bibliotecznego dla najmłodszych czytelników. Stanowi zbiór kart (z wybranego działu zbiorów bibliotecznych), które zawierają opis bibliograficzny pierwszego stopnia szczegółowości, ilustrację dotycząca treści książki (wykonaną najczęściej przez czytelnika), czasem adnotację oraz sygnaturę. Katalog obrazkowy wykonany jest na większych kartach (najczęściej format A4 lub A5) przewiązanych, a ostatnio coraz częściej umieszczonych w przezroczystych koszulkach i wpiętych do segregatora. Praca nad tworzeniem katalogu obrazkowego może być jedną z form zajęć bibliotecznych z najmłodszymi czytelnikami. [11]

* KATALOG PRZEDMIOTOWY
rodzaj katalogu bibliotecznego; szereguje opisy katalogowe według treści dzieła w porządku alfabetycznym haseł, którymi są tematy wraz z określnikami. Katalog przedmiotowy nie wiąże dziedzin wiedzy (nie tworzy logicznie stopniowanej całości), lecz je rozdziela w szereg pojedynczych, samodzielnych tematów. [11]

* KATALOG SYSTEMATYCZNY
rodzaj katalogu bibliotecznego; szereguje opisy katalogowe według ustalonego schematu w wielostopniowym układzie logicznym działów oraz poddziałów o coraz węższym zakresie treściowym. Poddziały są współrzędne wobec siebie, a podrzędne wobec działów głównych. Najstarszy rodzaj katalogu rzeczowego, bardzo rozpowszechniony, zwłaszcza jego odmiana oparta na Uniwersalnej Klasyfikacji Dziesiętnej. [11]

* KIESZENIOWIEC
zob. KIESZONKOWA KSIĄŻKA

* KIESZONKOWA KSIĄŻKA
kieszeniowiec, pocketbook, tania, wydana na gazetowym papierze i w masowym nakładzie książka niewielkiego formatu przeznaczona właściwie do jednorazowego użytku (np. czytanie w podróży). [11]


* KLASYFIKACJA BIBLIOTECZNA
klasyfikacja służąca do systematyzacji opisów dokumentów w bibliotecznych katalogach, kartotekach, bibliografiach; może być wykorzystywana do ustalenia sposobu rozmieszczenia zbiorów na półkach. [11]

* KLASYFIKACJA DZIESIĘTNA
nazwa, którą można określić każdy schemat klasyfikacyjny oparty na zasadzie dziesiętnego podziału w znakowaniu. Zasada ta polega na tym, że całość klasyfikowanego piśmiennictwa dzieli się na dziesięć działów głównych oznaczonych symbolami od 0 do 9. Przez dodanie do symboli działu głównego dalszych cyfr od 0 do 9 otrzymuje się poddziały drugiego stopnia. W razie potrzeby rozbudowuje się symbole do kilku lub kilkunastu znaków cyfrowych. [13] Przykładem są Klasyfikacja Dziesiętna M. Deweya i oparta na niej Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna.

* KLASYFIKACJA TEMATYCZNA
jest to klasyfikacja źródeł informacji o dokumentach, a więc całych zbiorów dokumentów pochodnych, nadrzędna w stosunku do języków informacyjno-wyszukiwawczych używanych w systemach informacyjno-wyszukiwawczych. Przykładem jest Polska Klasyfikacja Tematyczna. [13]

* KLASYFIKOWANIE
tworzenie charakterystyki lub instrukcji wyszukiwawczej za pomocą symboli cyfrowych, literowych lub literowocyfrowych (alfanumerycznych), zaczerpniętych z tablic klasyfikacji (np. z tablic UKD). [7]

* KLUCZ
wyrażenie pełniące funkcję metatekstową, wskazujące wyrażenia relewantne w danym zbiorze informacyjnym – np. rodzaj rekordu w bazie danych, elementarną jednostkę leksykalną w charakterystyce wyszukiwawczej dokumentu lub instrukcji wyszukiwawczej. W systemach informacyjno-wyszukiwawczych istnieją tzw. KLUCZE WYSZUKIWAWCZE, a więc klucze wskazujące wyrażenia relewantne w procesie wyszukiwania informacji. W systemach informatycznych istnieją klucze bazy danych pełniące funkcję adresu danych (klucz główny, klucze wtórne). [13]

* KOMPUTER
urządzenie do elektronicznego przetwarzania informacji i wykonywania obliczeń. Pierwszy elektroniczny komputer zademonstrowano w r. 1946 na Uniwersytecie w Pensylwanii (zawierał ok. 18 tys. lamp elektronowych). Od lat 50. ma miejsce ciągły rozwój techniki komputerowej. Znacznie przybrał on na sile w drugiej połowie lat siedemdziesiątych, wraz z wyprodukowaniem mikroprocesora, a następnie skonstruowaniem komputera osobistego (personal computer). Postęp w rozwoju komputerów (jego skala i prędkość) nie ma równego sobie w technice. Nową jakość w wykorzystaniu komputera osobistego przyniosła sieć Internet. Komputer zmienił i wciąż zmienia wszystkie dziedziny życia. [11]

* KOMPUTERYZACJA BIBLIOTEK
działania polegające na zastosowaniu w bibliotekach różnorodnych technik komputerowych, które w bibliotekach szkolnych mogą służyć m.in.: automatyzacji procesów bibliotecznych (np. gromadzenie, opracowanie i udostępnianie zbiorów, tworzenie katalogów i kartotek, ewidencja zbiorów, opracowanie statystyki, drukowanie kart katalogowych, wyszukiwanie informacji), tworzeniu własnych baz danych, wykorzystywaniu multimedialnych procesów edukacyjnych, łączności z Internetem, wspieraniu pracy samokształceniowej uczniów i nauczycieli, realizacji uczniowskich projektów własnych, podejmowaniu własnych przedsięwzięć wydawniczych. Korzystanie przez uczniów ze skomputeryzowanej biblioteki jest samo w sobie ważnym elementem edukacji informatycznej. Komputeryzacja biblioteki szkolnej może przyczynić się do zwiększenia atrakcyjności biblioteki w oczach uczniów. [11]

* KOMUNIKACJA
jest to proces informacyjny zachodzący w danej sytuacji komunikacyjnej mający na celu przekazanie informacji. Proces komunikacji zachodzący między nadawcą komunikatu a odbiorcą komunikatu, któremu nadawca przekazuje informację w postaci komunikatu. [13]

* KOMUNIKACJA NAUKOWA (INTERPERSONALNA)
proces, dzięki któremu jednostka w bezpośrednim kontakcie z inną osobą przekazuje i otrzymuje informacje. Etapy procesu komunikacji: 1. inicjatywa nadawcy, by przekazać określone treści, 2. kodowanie (przełożenie treści na określone zachowania - np. język, gesty), 3. nadawanie (przekazanie wiadomości za pośrednictwem określonych zachowań), 4. odbiór (percepcja zachowań nadawcy przez narządy zmysłów odbiorcy), 5. odkodowywanie (przełożenie odebranych sygnałów na wiadomość), 6. interpretacja wiadomości (przypisanie przez odbiorcę znaczenia odebranej wiadomości - w kontekście jego ogólnej wiedzy o świecie).
Przekazami (komunikatami) w komunikacji interpersonalnej są zachowania werbalne (wypowiedzi) i niewerbalne (np. mimika twarzy, postawa, ruchy ciała, odległość między komunikującymi się osobami, wysokość i natężenie głosu, tempo mówienia, śmiech itp.).
Komunikacja interpersonalna wymaga wspólnego dla nadawcy i odbiorcy kodu określającego relacje między zachowaniami a treściami, jakie mają one oznaczać. W komunikacji interpersonalnej każdy komunikat jest zarazem bodźcem-przekazem nadawcy dla odbiorcy i reakcją nadawcy na wcześniejszy przekaz odbiorcy. Człowiek w procesie komunikowania interpersonalnego pełni jednocześnie funkcję nadawcy przekazującego wiadomość i odbiorcy - obserwuje, jakie wrażenie na rozmówcy wywołuje przekazywana wiadomość. Także odbiorca przyjmujący wiadomość przekazuje jednocześnie nadawcy swój stosunek do odbieranych treści; działa tu więc pętla sprzężenia zwrotnego.
Funkcje komunikacji interpersonalnej: reprezentatywna, ekspresywna (zachowania nadawcy reprezentują, wyrażaj ą pewne jego stany, odczucia, przekonania); komunikacyjna (komunikaty służą wymianie informacji między nadawcą i odbiorcą, uzyskaniu porozumienia między nimi); pragmatyczna (komunikat jest stosowany przez nadawcę w celu wywołania określonych zmian u odbiorcy); definiowania relacji (komunikaty bezpośrednio lub pośrednio określają wzajemne stosunki uczestników procesu).
Zakłócenia w komunikowaniu interpersonalnym powstają, gdy: intencje nadawcy nie są jednoznaczne w pełni świadome; zachowania nadawcy niosą niejednoznaczne, niespójne treści; nadawca i odbiorca posługują się odrębnymi kodami; następuje selekcja i zniekształcenia w odbiorze sygnałów; odkodowanie wiadomości jest nietrafne lub interpretacja wiadomości przez odbiorcę niezgodna z intencjami nadawcy.
Otwarta i jawna komunikacja interpersonalna sprzyja nie tylko dobremu porozumieniu się, lecz także satysfakcji z kontaktów; osiąganiu tych celów sprzyja również empatia emocjonalna (wczuwanie się w odczucia rozmówcy) i poznawcza (zdolność do przyjmowania jego sposobu myślenia). Doskonalenie umiejętności komunikowania się ma szczególne znaczenie w przypadku osób wykonujących zawody wymagające skutecznego porozumiewania się (psychologowie, nauczyciele, menedżerowie, duchowni, pracownicy służb socjalnych i in.). [11]

* KOMUNIKOWANIE MASOWE
jedna z form komunikowania; przekazywanie za pośrednictwem urządzeń technicznych określonych treści, skierowanych jednocześnie do liczebnie wielkich, zróżnicowanych społecznie i anonimowych grup odbiorców. Głównym składnikiem komunikowania masowego są środki masowego przekazu. [11]

* KOREKTA
1. Czytanie próbnych odbitek ze składu i nanoszenie poprawek (przy użyciu znormalizowanych znaków korektorskich); rodzaje: autorska (wykonywana przez autora), wydawnicza (wykonywana przez pracownika wydawnictwa - korektora).
2. Czynność wprowadzenia do składu poprawek wynikających ze zrobienia korekty.
3. Potoczna nazwa odbitek korektowych z naniesionymi poprawkami. [11]

* KRYPTOBIBLIOGRAFIA
zob. BIBLIOGRAFIA ZAŁĄCZNIKOWA

* KSEROGRAFIA
elektrofotograficzny sposób sporządzania odbitek (kserokopii) tekstów, map, rysunków przy pomocy kserografu. Wynaleziona w l. 30. XX w., upowszechniła się w l. 60. Pierwszą kopiarkę do odbitek w kolorze wyprodukowano w r. 1969. [11]

* KSEROKOPIA
kopia wykonana techniką kserografii. [11]

* KSIĄŻKA
1. Dokument graficzny (znaki pisma oraz inne symbole, obrazy) najczęściej w postaci kodeksu, o określonej liczbie stron, zawierający utrwaloną myśl ludzką.
2. Wydawnictwo zwarte zawierające tekst utrwalony graficznie.
3. Połączone jednobocznie arkusze papieru przeznaczone do zapisywania (np. książka hotelowa).
4. Potocznie synonim utworu piśmienniczego (np. literackiego). [11]

* KSIĘGARSTWO
1. Dział handlu zajmujący się hurtową i detaliczną sprzedażą początkowo tylko książek, obecnie wszystkich wydawnictw, a często także artykułów pokrewnych (np. reprodukcji dzieł sztuki, galanterii papierniczej). Sprzedaż detaliczna prowadzona jest w księgarniach stałych, wysyłkowych, ruchomych, ostatnio także w księgarniach internetowych (największa na świecie księgarnia internetowa: www.amazon.com).
2. Zespół umiejętności związanych z wykonywaniem zawodu księgarza. [11]

* KWERENDA
zapytanie informacyjne, pytanie informacyjne 1. zapotrzebowanie użytkownika na informację indywidualną, skierowane do biblioteki. Wymaga poszukiwań w katalogach i kartotekach bibliotecznych, bibliografiach i innych źródłach informacji. Może dotyczyć informacji bibliograficznych (wówczas odpowiada się na nią zestawieniem tematycznym), bądź mieć charakter rzeczowy. [11]
2.pytanie skierowane do systemu informacyjno-wyszukiwawczego stanowiące podstawę utworzenia instrukcji wyszukiwawczej, określające cechy dystynktywne informacji będące dla danego użytkownika informacji cechami relewantnymi.[13]

* LICENCJA
(licence) regulacja prawna określająca warunki użytkowania np. programu i zasady odpłatności. [11]

* LITERATURA
1. piśmiennictwo, ogół utrwalonych na piśmie wypowiedzi (całokształt twórczości piśmienniczej narodu, kraju, regionu, epoki); ze względu na przyjęty zakres znaczeniowy, pełnione funkcje społeczne (np. poznawcze, estetyczne, informacyjne) wyróżnia się m.in. literaturę piękną, literaturę popularnonaukową, literaturę praktyczno-użytkową (np. poradniki, informatory).
2. W rozumieniu potocznym określenie często używane w znaczeniu literatury pięknej.
3. Publikowane dzieła z zakresu danej nauki, specjalności, tematu.
4. Bibliografia dzieł na pewien temat. [11]

* LITERATURA FIRMOWA
to wszelkie dokumenty o producentach i ich wyrobach zawierające przede wszystkim opis budowy i działania wyrobów, ich zastosowanie, podstawowe parametry techniczne oraz wskaźnik o charakterze ekonomicznym, np. cena wyrobu, wielkość produkcji. Są to również wydawnictwa informacyjne, jak katalogi, prospekty, cenniki, publikacje reklamowe. Ukazują się w formie ulotek, broszur, obszernych wydawnictw i zazwyczaj bogato ilustrowane. Wymagają stałej aktualizacji.

* LITERATURA PATENTOWA
obejmuje dokumentację patentową oraz wszelkie oficjalne publikacje dotyczące wynalazczości. Są to opisy zgłaszanych i opatentowanych wynalazków, biuletyny patentowe, wykazy i inne publikacje zawierające informacje o zgłaszanych lub opatentowanych rozwiązaniach technicznych.

* LITERATURA PIĘKNA
część piśmiennictwa, w której (w przeciwieństwie do tekstów o charakterze praktyczno-informacyjnym, naukowym itp.) dominuje funkcja estetyczna (język wzbogacony środkami artystycznymi, fikcja literacka). [11]

* LITERATURA POPULARNONAUKOWA
jeden z rodzajów piśmiennictwa; upowszechnia (popularyzuje) zagadnienia naukowe w formie przystępnej dla szerszego kręgu odbiorców; dostarcza wiedzy, kształtuje pogląd na świat, wychowuje, pomaga rozwiązywać problemy praktyczne. [11]

* LITERATURA PRZEDMIOTU
zob. BIBLIOGRAFIA ZAŁĄCZNIKOWA

* ŁAM
liczba wierszy tekstu, klisz, tabel odpowiadająca długości kolumny wydawnictw drukowanych. W układzie jednołamowym łam stanowi kolumnę. [11]

* MAGAZYN
czasopismo (najczęściej tygodnik lub miesięcznik), niekiedy cotygodniowy dodatek do gazety, w którym istotnym elementem jest warstwa ilustracyjna (przede wszystkim fotografie). Artykuły w magazynie są z reguły (nie zawsze) krótkie i łatwe w odbiorze. [11]

* MAGNETYCZNY ZAPIS
rejestracja magnetyczna, proces utrwalania informacji (dźwięków, obrazów, sekwencji filmowych) w postaci śladu magnetycznego (ścieżki) na nośniku magnetycznym. Nośnikiem jest na ogół taśma magnetyczna lub dysk magnetyczny. Celem zapisu jest przechowywanie i możliwość wielokrotnego odczytywania zapisanych informacji (przy zastosowaniu np. magnetofonu, magnetowidu). [11]

* MANUSKRYPT
zob. RĘKOPIS

* MATERIAŁY BIBLIOTECZNE
w terminologii bibliotekoznawczej - materialnie utrwalony wyraz myśli ludzkiej przeznaczony do rozpowszechniania, niezależnie od nośnika fizycznego i sposobu zapisu treści, a zwłaszcza dokumenty: graficzne (piśmiennicze, kartograficzne, ikonograficzne i muzyczne), dźwiękowe, wizualne, audiowizualne, elektroniczne. Podział ze względu na pochodzenie i sposób sporządzenia: dokumenty pierwotne, dokumenty pochodne, dokumenty wtórne. Materiały będące przedmiotem gromadzenia w bibliotekach określane są jako dokumenty biblioteczne (w odróżnieniu od materiałów będących przedmiotem zainteresowania np. archiwów lub muzeów). W dziennikarstwie, prawie autorskim, terminologii dotyczącej mediów odpowiednikami stosowanego w bibliotekoznawstwie i bibliotekarstwie określenia: dokumenty są określenia publikacje, wydawnictwa. [11]

* MATERIAŁY POMOCNICZO-INFORMACYJNE
części składowe wydawnictw, zwłaszcza książki, czasopisma, tekstów zapisanych na nośnikach elektronicznych, ułatwiające korzystanie z zawartości treściowej wydawnictw (np. słownik użytych terminów, wykaz skrótów, spis treści, streszczenie, paginacja, żywa pagina, indeksy). [11]

* MATERIAŁY UZUPEŁNIAJĄCE TEKST (PRZEKAZ) GŁÓWNY WYDAWNICTWA
części składowe wydawnictw - ich treść ułatwia zrozumienie bądź jest niezbędna do zrozumienia lub właściwego wykorzystania całego tekstu głównego przekazu głównego) wydawnictwa albo jego fragmentów. Materiały uzupełniające zawierają dodatkowe informacje w postaci np.: przypisów, aneksów, bibliografii załącznikowej, pozatekstowych źródeł informacji (jak: mapy, wykresy, ilustracje, schematy), instrukcje obsługi. Materiały uzupełniające mogą, ale nie muszą być zapisane na takim samym nośniku jak tekst (przekaz) główny (np. płyta kompaktowa z modelami samochodów jako uzupełnienie książkowej pracy na temat motoryzacji; drukowany opis zasad instalacji programu dołączony do gry komputerowej; opis wymogów sprzętowych umożliwiających korzystanie z encyklopedii multimedialnej). [11]

* MATERIAŁY WPROWADZAJĄCE
części składowe wydawnictwa zawierające informacje o publikowanym utworze lub jego twórcy, np.: wstęp lub przedmowa, posłowie, życiorys autora, nota wydawnicza, podziękowania autora, dedykacja, motto). [11]

* MEDIA
środki przekazu, określenie systemów i narzędzi przekazywania informacji oraz treści rozrywkowych w postaci zapisów tekstowych, wizualnych i audialnych (np.: gazety, czasopisma, książki, radio, telewizja, sprzęt wideo, bilboardy, filmy, płyty). Media o największym zasięgu zwane są środkami masowego przekazu (mass mediami). [11]

* METAINFORMACJA
informacja o informacji, szerzej o elementach układu informacyjnego lub procesach informacyjnych. Metainformacja stanowi dużą część komunikatów przekazywanych w języku naturalnym, dlatego wykształciły się w nim wyspecjalizowane w funkcji metainformacyjnej środki językowe i to zarówno kategorie gramatyczne jak i kategorie leksykalne np. opozycja perceptivus-imperceptivus, opozycja określoność-nieokreśloność, mowa zależna i mowa niezależna, liczne czasowniki. Metainformacja podaje często informacje o źródle (komunikowanej) informacji lub wartości. Funkcję metainformacyjną pełni również kształt intonacyjno-dynamiczny tekstu subkodu akustycznego (ukształtowanie sygnału) oraz układ tekstu subkodu graficznego, stosowane w nim wykładniki przebiegu intonacyjnego takie, jak nawias, cudzysłów (cudzysłów bywa też znakiem cytatu i to jest jego podstawowa funkcja metainformacyjna), zastosowanie podkreśleń światła, akapitu i wszystkiego innego i wszelkiego innego typu wyróżników graficznych. Tego typu metainformacje zawarte w tekście maj ą przede wszystkim za zadanie sterowanie procesem odbierania komunikatu i przyswajania informacji, zwracają bowiem uwagę odbiorcy komunikatu na złożony przez nadawcę komunikatu stopień relewancji dla odbiorcy poszczególnych informacji zawartych w danym komunikacie informując go często także o stopniu nowości tych informacji. Metainformacja jest głównym przedmiotem badań informacji naukowej, a systemy informacyjno-wyszukiwawcze tworzą lub przedwarzaja metainformację, którymi są np. streszczenia, analizy dokumentacyjne, adnotacje, charakterystyki wyszukiwawcze dokumentów, zapytania informacyjne, instrukcje wyszukiwawcze. W systemach tych funkcjonują specjalne języki służące do kodowania metainformacji – są to języki informacyjno-wyszukiwawcze. [13]

* METRYKA WYDAWCY
zbiór danych dotyczących produkcji wydawnictwa (np. miejsce, rok i kolejność wydania, data podpisania do druku, daty rozpoczęcia i zakończenia nagrania, miejsce druku, miejsce nagrania, wysokość nakładu, cena, nr ISBN itp.) umieszczonych w przypadku książki na odwrocie karty tytułowej lub na ostatniej stronie, a w przypadku wydawnictw na nośnikach magnetycznych lub optycznych - najczęściej na oprawie (pudełku) lub obwolucie. Metryką wydawcy w czasopiśmie i w gazecie jest stopka redakcyjna. [11]

* MIĘDZYNARODOWA FEDERACJA INFORMACJI I DOKUMENTACJI (FID)
zał. 1895 w Brukseli przez P. Otleta i H.-M. Lafontaine'a; do 1938 Institut Internationale de Bibliographie; siedzibą Rady FID jest Haga; zrzesza krajowe i międzynar. instytucje i organizacje, także osoby fizyczne, zajmujące się dokumentacją i informacją naukową; prowadzi i koordynuje prace badawcze w tych dziedzinach, zwłaszcza w zakresie klasyfikacji dokumentów bibliotecznych (1905-92 tablice Uniwersalnej Klasyfikacji Dziesiętnej), organizuje wymianę informacji, kształcenie pracowników informacji naukowych itp.; działa pod patronatem UNESCO; wydaje m.in.: od 1951 miesięcznik FID News Bulletin (do 1959 FID Information), od 1975 International Forum on Information and Documentation (w językach ang. i ros.); 1989 zrzeszała 319 organizacji, z Polski: Instytut Informacji Naukowej, Technicznej i Ekonomicznej, Bibliotekę Narodową i Ośrodek Informacji Naukowej PAN. [4]

* MIĘDZYNARODOWA ORGANIZACJA NORMALIZACYJNA (ISO)
organizacja zajmująca się ustanawianiem międzynarodowych standardów technologicznych i handlowych.
ISO jest pozarządową organizacją non-profit. Jej członkami mogą być wyłącznie agencje rządowe zajmujące się standaryzacją lub podobne do samego ISO pozarządowe organizacje standaryzacyjne, po jednej z każdego kraju. Jeśli w danym kraju istnieje więcej niż jedna organizacja zajmująca się standaryzacją do ISO wybierana jest ta, która posiada więcej członków instytucjonalnych. Obecnie do ISO należy 148 krajów.
ISO powstała w 1949 roku na skutek porozumienia najważniejszych na świecie organizacji standaryzacyjnych - amerykańskiej ANSI, niemieckiej DIN, francuskiej AFNOR i brytyjskiej BSI. Siedziba ISO znajduje się w Genewie.
Struktura ISO jest wzorowana na strukturze ANSI i DIN. Składa się na nią kilkaset komitetów technicznych i grup roboczych zajmujących się dyskusjami technicznymi oraz Komitet Główny, w którym po jednym głosie mają członkowskie kraje. Projekty zmian lub projekty nowych norm zwane draftami może składać każda organizacja członkowska. Następnie projekty są dyskutowane w grupach roboczych, w których po uzyskaniu ogólnego konsensusu draft zamienia się w project, który może uzyskać status oficjalnej normy po tym jak 3/4 członków komitetu głównego zaopiniuje go pozytywnie.
ISO jest utrzymywana ze składek członkowskich, których wartość jest proporcjonalna do produktu narodowego brutto danego kraju. Oprócz tego ISO zarabia na publikowaniu swoich norm oraz wydawania certyfikatów zgodności z tymi normami (tzw. ISO 9000/14000). ISO nie posiada żadnej mocy prawnej do egzekwowania swoich norm, jednak wiele krajów wymaga, aby pewne grupy towarów czy usług importowane do tych krajów były wytwarzane zgodnie z normami ISO, co wymusza na producentach przestrzeganie tych norm. [8]

* MIĘDZYNARODOWY ZNORMALIZOWANY NUMER WYDAWNICTWA CIĄGŁEGO (ISSN)
symbol nadawany każdemu wydawnictwu ciągłemu, złożony z dwóch 4-cyfrowych części połączonych łącznikiem; obowiązuje od 1975 (norma ISO), w Polsce od 1977. [11]

* MIĘDZYNARODOWY ZNORMALIZOWANY NUMER KSIĄŻKI (ISBN)
dziesięciocyfrowy symbol nadawany od r. 1971 (w Polsce 1974.) wszystkim książkom ukazującym się na świecie; składa się z czterech części: 1. grupa narodowa, językowa lub geograficzna (np. 83 - Polska), 2. wydawca, 3. konkretna książka, 4. numer kontrolny. [11]

* MIKROBŁONA
zob. MIKROFISZA

* MIKROFISZA
arkusz błony fotograficznej zwierający mikroobrazy rozmieszczone w postaci stron książki czy gazety lub poszczególnych wierszy [5] M. o wymiarach 148 mm x 105 mm mogą pomieścić 208 klatek, w zmniejszeniu 48:1. [16]

* MIKROFILM
błona mikrofilmowa zawierająca mikroobrazy oryginałów dokumentów o szerokości rolki - 16 lub 35 mm; pierwsza strona dokumentu patentowego na mikrofilmie oznaczana jest plamką, co ułatwia dotarcie do żądanego dokumentu. [16]

* MIKROFORMY
typ nośnika informacji; zminiaturyzowana postać dokumentu (np. książki, gazety, rękopisu) wykonana na materiale światłoczułym (a także czułym na podczerwień, promienie X, itd.) o podłożu przezroczystym, zawierająca jeden lub więcej mikroobrazów; rodzaje m.: mikrofilm zwojowy lub odcinkowy (błona fotograficzna w postaci zwoju lub odcinków), karta kieszeniowa (przezroczysta płytka z kieszeniami zawierającymi mikrofilm odcinkowy), mikrokarta, ultramikroforma (arkusz zawierający do kilku tys. mikroobrazów), mikrofisza; m. są powszechnie stosowane w instytucjach gromadzących i udostępniających różnego rodzaju dokumenty i informacje (np. biblioteki, archiwa). [5]

* MIKROGRAFIA
zespół metod wykonywania mikroobrazów na błonie mikrofilmowej. Fotograficzna, rzadziej rysunkowa i opisowa metodą dokumentacji metalografii.

* MIKROKARTA
zob. MIKROKOPIA

* MIKROKOPIA
kopia dokumentu zawierająca jego mikroobraz oraz opis bibliograficzny; rodzaj dokumentu wtórnego; możliwa do odczytania przy użyciu czytnika. Umożliwia prowadzenie badań naukowych cennych i rzadkich dokumentów. W zależności od użytego materiału fotograficznego rozróżnia się różne postacie mikrokopii: mikrofilmy, mikrofisze, mikrokarty. [11


* MODUŁ
inform. 1. Część programu komputerowego, spójna logicznie i składniowo, która może być samodzielnie łączona z innymi programami.
2. Łatwo wymienialny podzespół sprzętowy, ułatwiający naprawę lub przebudowę konfiguracji sprzętu. [11]

* MULTIMEDIA
zintegrowane media interaktywne; programy i sprzęt umożliwiające przetwarzanie, prezentowanie, przekazywanie i archiwizowanie informacji w postaci tekstów, obrazów, dźwięku, animacji, sekwencji wideofonicznych symulacji komputerowych; służą rozrywce (np. gry komputerowe) lub edukacji (np. encyklopedia multimedialna), oddziałują na wszystkie zmysły, wymagają ze strony użytkownika interakcji. Obecnie pojęcie multimediów odnosi się przede wszystkim do techniki komputerowej, bo tylko ona na razie daje możliwość dostępu do Internetu, odczytywania CD-ROM i DVD. W niedalekiej przyszłości multimedia będą zapewne dostępne za pośrednictwem ogólnoświatowej infostrady, która połączy telewizję interaktywną i Internet. [11]
Dokument multimedialny łączy w sobie cechy dokumentów piśmienniczych i niepiśmienniczych. Treść jest w nim utrwalona zarówno za pomocą znaków pisma (teksty pisane), jak i za pomocą obrazów (rysunki, mapy), dźwięków (nagrania dźwiękowe), filmów oraz animacji komputerowych.

* NADAWCA
osoba lub instytucja biorąca udział w procesie komunikacji przez wysyłanie komunikatu. [11]

* NIEDOSKRYPTOR
zob. ASKRYPTOR

* NORMA
dokument przyjęty na zasadzie konsensusu i zatwierdzony przez upoważnioną jednostkę organizacyjną ustalający - do powszechnego i wielokrotnego stosowania - zasady, wytyczne lub charakterystyki odnoszące się do różnych rodzajów działalności lub ich wyników i zmierzający do uzyskania optymalnego stopnia uporządkowania w określonym zakresie. Zaleca się, aby normy były oparte na osiągnięciach zarówno nauki, techniki, jak i praktyki oraz miały na celu uzyskanie optymalnych korzyści społecznych. [definicja wg PN-EN 45020:2000]
W Polsce normą krajową jest Polska Norma oznaczona symbolem PN na zasadzie wyłączności, przyjęta w drodze konsensu i zatwierdzona przez krajową jednostkę normalizacyjną i powszechnie dostępna.
Polska Norma może być wprowadzeniem normy europejskiej lub międzynarodowej. Wprowadzenie to może nastąpić w języku oryginału.
Stosowanie Polskich Norm jest dobrowolne. Polskie Normy mogą być powoływane w przepisach prawnych po ich opublikowaniu w języku polskim.
Polskie Normy korzystają z ochrony jak utwory literackie, a autorskie prawa majątkowe do nich przysługują krajowej jednostce normalizacyjnej czyli PKN.
Celem normy jest ułatwienie realizacji zadań wynikających z potrzeb społecznych i gospodarczych poprzez tworzenie wzorcowych rozwiązań w zakresie: bezpieczeństwa ludzi, środowiska i mienia; likwidowania barier w handlu; utrwalania osiągnięć techniki; upowszechniania postępu technicznego; zwiększenia efektywności w gospodarce; tworzenia podstawy do rozstrzygania sporów między dostawcą a odbiorcą; tworzenia podstawy odniesienia przy zawieraniu umów cywilno-prawnych. [8]

* NORMA BADAŃ
norma dotycząca metod badań, w niektórych przypadkach uzupełniona innymi postanowieniami dotyczącymi badań, np. pobieranie próbek, kolejność badań. [8]

* NORMA DANYCH (DO DOSTARCZENIA)
norma zawierająca wykaz właściwości, dla których powinny być podane wartości lub inne dane w celu dokładnego określenia wyrobu, procesu lub usługi. [8]

* NORMA INTERFEJSU
norma określająca wymagania dotyczące kompatybilności wyrobów lub systemów w miejscu ich łączenia. [8]

* NORMA MIĘDZYNARODOWA
norma zatwierdzana przez Międzynarodową Organizację Normalizacyjną (norma ISO) i Międzynarodową Komisję Elektrotechniczną (norma IEC); zadaniem n.m. jest likwidowanie barier w handlu międzynar. oraz we wpółpracy naukowej i technicznej. [4]

* NORMA PODSTAWOWA
norma obejmująca szeroki zakres zagadnień lub zawierająca ogólne postanowienia dotyczące jednej, określonej dziedziny. [8]

* NORMA PROCESU
norma określająca wymagania, które powinny być spełnione przez proces w celu zapewnienia jego funkcjonalności. [8]

* NORMA TERMINOLOGICZNA
norma dotycząca terminów, zawierająca zwykle także ich definicje. [8]

* NORMA USŁUGI
norma określająca wymagania, które powinny być spełnione przez usługę w celu zapewnienia jej funkcjonalności. [8]

* NORMA WYROBU
norma określająca wymagania, które powinny być spełnione przez wyrób lub grupę wyrobów w celu zapewnienia jego funkcjonalności. [8]

* NORMALIZACJA
standaryzacja, techn. działalność polegająca gł. na opracowywaniu, rozpowszechnianiu i wprowadzaniu w życie norm. Ważną korzyścią wynikającą z normalizacji jest dostosowanie wyrobów, procesów i usług do celów, którym mają służyć, zapobieganie powstawaniu barier technologicznych (pozataryfowych) w handlu i ułatwianie współpracy naukowej i technicznej. Normalizacja może mieć jeden lub więcej specyficznych celów związanych z zapewnieniem funkcjonalności wyrobom, procesom lub usługom, m.in. redukowanie zbędnej różnorodności wyrobów (metodami typizacji lub unifikacji), zapewnienie ich użyteczności oraz kompatybilności i zamienności; celem normalizacji jest także ochrona zdrowia, bezpieczeństwo, ochrona środowiska, ochrona (np. wyrobu) przed wpływem środowiska, efektywność ekonomiczna. Początki normalizacji sięgają zamierzchłych czasów i wywodzą się z prób ustalenia pierwszych systemów jednostek miar. [4]
Europejskie i międzynarodowe jednostki normalizacyjne:
CEN (www.cenorm.be)
Europejski Komitet Normalizacyjny
European Committee for Standardization
CENELEC (www.cenelec.org)
Europejski Komitet Normalizacyjny Elektrotechniki
European Committee for Electrotechnical Standardization
ETSI (www.etsi.org)
Europejski Instytut Norm Telekomunikacyjnych
European Telecommunications Standards Institute
IEC (www.iec.ch)
Międzynarodowa Komisja Elektrotechniczna
International Electrotechnical Commission
ISO (www.iso.org)
Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna
International Organization for Standardization
WSSN (www.wssn.net)
Światowa Sieć Usług Normalizacyjnych
World Standards Services Network. [8]
zob.
NORMA, NORMA BADAŃ, NORMA DANYCH (DO DOSTARCZENIA), NORMA INTERFEJSU, NORMA MIĘDZYNARODOWA, NORMA PODSTAWOWA, NORMA PROCESU, NORMA TERMINOLOGICZNA, NORMA USŁUGI, NORMA WYROBU

* NORMALIZACJA BIBLIOTECZNA
1. W szerszym znaczeniu, wszystkie poczynania zmierzające do ujednolicenia organizacji, metod i technik pracy bibliotecznej oraz form usług. Obejmuje: normy organizacji pracy, normy materiałowe, normy dotyczące środków produkcji, czyli maszyn i aparatury oraz normy znaczeniowe, normy czynnościowe oraz normy przedmiotowe;
2. W znaczeniu węższym opracowywanie i wprowadzanie jednolitych norm zgodnie z przepisami o działalności normalizacyjnej o i Polskim Komitecie Normalizacyjnym. Celem n.b. (w obu znaczeniach) jest racjonalne uproszczenie i ujednolicenie pracy, zmniejszenie kosztów jej wykonywania, zwiększenie wydajności i społecznych możliwości wykorzystywania jej wyników oraz osiągniecie porównywalności i skutków działalności bibliotecznej. Międzynarodowe organizacje zajmujące się n.b. to: UNESCO, IFLA, a przede wszystkim ISO, z którym współpracuje Polski Komitet Normalizacyjny. [1]

* NORMALIZACJA INFORMACJI NAUKOWEJ
ustalenie zasad zmierzających do porządkowania działalności informacyjnej i elementów wspólnych dla różnych systemów informacji z punktu widzenia ich celu, metodyki i organizacji mogą lub powinny mieć powszechne zastosowanie. N.i.n. w skali światowej zajmuje się Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna (ISO), a w jej ramach, w zasadzie Komitet ISO/TC-46 Dokumentacja. [1]

* NOŚNIK DANYCH
inform. ośrodek przechowujący lub przeznaczony do przechowywania w nim danych (ciągów symboli). Zapisanie jakiegoś symbolu na nośniku danych polega na wywołaniu w nim określonej, lokalnej zmiany jego właściwości (np. w przypadku materiału magnetycznego zmianie ulega namagnesowanie jego fragmentu). Nośnikami danych dla komputera są m.in.: tranzystorowa pamięć operacyjna, dyski magnetyczne i CD-ROM. [11]

* NOTA WYDAWNICZA
informacja o okolicznościach wydania utworu. [11]

* NOTATKA
krótki tekst, uwaga, spostrzeżenie zapisane (np. na fiszce) w celu zapamiętania (odtworzenia po pewnym czasie), skondensowania treści, podtrzymania uwagi podczas czytania lub słuchania (np. wykładu). Może mieć formę cytatu, planu, streszczenia, konspektu, wyciągu, uwagi na marginesie tekstu, zapisu graficznego itp. [11]

* NUTY
zob. DRUK NUTOWY

* ODBIORCA
osoba lub instytucja biorąca udział w procesie komunikacji poprzez odbieranie komunikatu. [11]
zob. UŻYTKOWNICY INFORMACJI

* ODSYŁACZ
zapis pomocniczy stosowany w bibliografiach, indeksach, encyklopediach, słownikach, prowadzący do określonego terminu. Zaopatrzony jest w zwrot zob. (odsyłacz ogólny i całkowity), zob. też (odsyłacz uzupełniający) lub znak graficzny (gwiazdka, litera liczba, strzałka itp.). [11]

* OPIS BIBLIOGRAFICZNY
zespół danych według cechach niezbędnych do jego identyfikacji, oraz informacje uzupełniające, które mogą być dodawane dla bliższego scharakteryzowania dokumentu.
O.b. skrócony zawiera wyłącznie elementy niezbędne, stosuje się go bibliografii załącznikowych, notkach bibliograficznych, wykazach nabytków bibliotecznych itp.;
O.b. rejestracyjny (zasadniczy) podaje informacje zawarte w tytulaturze dokumentu oraz takie, które dotyczą jego postaci zewnętrznej, np. formatu, objętości.
O.b adnotowany zawiera obok o.b. rejestracyjnego adnotację księgoznawczą lub treściową.
O.b. analityczny zawiera obok o.b. rejestracyjnego analizę dokumentacyjną. O.b. analityczne są stosowane w bibliografiach analitycznych, kartachdokumentacyjnych, przeglądach dokumentacyjnych. [1]

* OPIS KATALOGOWY
opis egzemplarza dokumentu znajdującego się w bibliotece sporządzony (na karcie katalogowej lub w postaci wpisu do komputerowej bazy danych) według określonych zasad. Zawiera przede wszystkim opis bibliograficzny, hasło, sygnaturę książki, ewentualnie także inne informacje, jak elementy charakterystyki treściowej dokumentu (znak klasyfikacji, hasło przedmiotowe, adnotację), numery ewidencji inwentarzowej, określenie miejsca dokumentu w bibliotece. [11]

* OPIS PATENTOWY
sporządzony według ustalonych zasad opis wynalazku chronionego patentem wydanym przez kompetentny organ państwowy; zawiera m.in.: informacje o wynalazku, opis dotychczasowego stanu techniki w danym zakresie, szczegółowe przedstawienie istoty wynalazku, rysunki, zastrzeżenia patentowe, bibliografię przedmiotową. Wyrażenie to obejmuje następujące dokumenty: patenty na wynalazki, świadectwa ochronne, świadectwa użyteczności, wzory użytkowe, patenty lub świadectwa dodatkowe, świadectwa ochronne dodatkowe, świadectwa użyteczności dodatkowe oraz wszelkie poprzedzające publikacje udzielonego tytułu ochronnego - opisy zgłoszeń. Szczegółowy wykaz rodzajów dokumentów patentowych podaje wydawnictwo Handbook on Industrial Property Information and Documentation. [16]

* OPRACOWANIE DOKUMENTACYJNE
opracowanie informacyjne, sposób przetwarzania treści i formy dokumentów przy zastosowaniu metodyki bibliograficznej i dokumentacyjnej w celu informowania użytkowników optymalnie komunikatywnie i w sposób dostosowany do ich potrzeb o ukazujących się publikacjach, dokumentach naukowych, technicznych i in. Produktem o.d. są dokumenty pochodne: opisy bibliograficzne i dokumentacyjne, analizy dokumentacyjne, referaty przeglądowe, syntezy dokumentacyjne, notatki bibliograficzne, informacje sygnalizujące, zestawienia bibliograficzne, tematyczne zestawienie dokumentacyjne, serwisy informacyjne, przeglądy dokumentacyjne, biuletyny informacyjne i in., przy czym wszystkie dokumenty występują w postaci przystosowanej do przechowywania, wyszukiwania i rozpowszechniania w ramach systemów informacyjnych oraz dalszego wykorzystywania w działalności naukowej, rozwojowej, gospodarczej itp. W pewnych zakresach metody o.d. zostały znormalizowane. [1] Zob.też informacja ekspresowa

* OPRACOWANIE INFORMACYJNE
zob. OPRACOWANIE DOKUMENTACYJNE

* OPROGRAMOWANIE
software, inform. ogół programów umożliwiających sprawne i oczekiwane działanie danego typu komputera. Rodzaje oprogramowania: programy systemowe (zespół programów sterujących działaniem komputera i współpracujących z nim urządzeń); programy użytkowe. [11]

* PATENT
1. prawo do wyłącznego korzystania z wynalazku przez określony czas, w sposób zarobkowy (przemysłowy, handlowy) na terytorium danego państwa lub państw, przyznane przez kompetentny organ państwowy, regionalny lub międzynarodowy;
2. postacią patentu jest często świadectwo lub inny dokument stwierdzający prawo. [16]

* PERIODYK
zob. WYDAWNICTWO PERIODYCZNE

* PERTYNENCJA
relewancja pragmatyczna, praktyczna, sytuacyjna relewancja zachodząca między zbiorem informacji wyszukiwanych przez SIW w wyniku zastosowania instrukcji wyszukiwawczej i użytkownikiem informacji, a zwłaszcza jego potrzebą informacyjną. Relacja ta wyznacza stopień użyteczności informacji relewantnej technicznie i/lub semantycznie ze względu na zainteresowania użytkownika, mogą one dotyczyć obiektów reprezentowanych w zbiorach informacji systemu (relewancja przedmiotowa), zasad kwalifikowania obiektów (relewancja interpretacyjna) bądź sposobów postępowania ze względu na określony cel (r. operacyjna, motywacyjna). Zindywidualizowane wiedzy jednostkowej użytkowników i ich zainteresowań jest przyczyną rozbieżności oceny relewancji technicznej i/lub relewancji semantycznej informacji oraz relewancji pragmatycznej. Użytkownik informacji nie zawsze w pełni uświadamia sobie swoje potrzeby w momencie formułowania zapytania informacyjnego, nie zawsze tez potrafi je zwerbalizować, dlatego pytanie informacyjne nie zawsze odwzorowuje istotę tych potrzeb. Użytkownicy nie dostrzegając nieaktualności, błędów czyli niekompletności swoich zapytań, skłonni są oceniać udzieloną im odpowiedź nie z punktu widzenia relewancji do zapytania informacyjnego, lecz właśnie przez pryzmat potrzeb, i na tej podstawie dokonują oceny efektywności SIW. [13]

* PIŚMIENNICTWO
zob. LITERATURA

* PLACÓWKA INFORMACJI
instytucja, do której podstawowych zadań należy prowadzenie działalności informacyjnej (np. archiwum, biblioteka, ośrodek informacji). [2]

* PLAN NOTACJI
plan notacyjny - plan wyrażania w językach informacyjno-wyszukiwawczych. [13]

* PLAGIAT
przywłaszczenie (w całości lub w części) cudzego utworu, pracy naukowej, dzieła artystycznego itp.; opublikowanie cudzego utworu pod własnym nazwiskiem. [11]

* PŁYTA CD
zob. PŁYTA KOMPAKTOWA

* PŁYTA DVD
zob. DVD

* PŁYTA KOMPAKTOWA
płyta CD (Compact Disc), dysk kompaktowy, płyta cyfrowa, płyta laserowa, krążek z przezroczystego tworzywa sztucznego o średnicy 12 cm i grub. l,2 mm, będący nośnikiem sygnału cyfrowego. Odczytywanie płyty kompaktowej odbywa się za pomocą głowicy laserowej. Płyta kompaktowa została opracowana w końcu lat 70. przez firmę Philips. Przeznaczona była pierwotnie do cyfrowego zapisu dźwięku stereofonicznego wysokiej jakości, szybko znalazła również zastosowanie jako nośnik bardzo dużej ilości danych (programów komputerowych, tekstów, grafiki, obrazów), także jako nośnik multimedialny. [11]

* POCKETBOOK
zob. KIESZONKOWA KSIĄŻKA

* POLSKI KOMITET NORMALIZACYJNY (PKN)
jest krajową jednostkę normalizacyjną i jednocześnie państwową budżetową jednostką organizacyjną; Ma wyłączne prawo używania skrótu PKN i zastrzeżonego znaku graficznego.
Do zadań PKN należy organizowanie i prowadzenie normalizacji krajowej zgodnie z potrzebami kraju, w tym:
określanie stanu i kierunków rozwoju normalizacji;
organizowanie i nadzorowanie działań związanych z opracowywaniem i rozpowszechnianiem Polskich Norm i innych dokumentów normalizacyjnych, w szczególności przez ankietę powszechną projektów norm; ankieta powszechna jest realizowana przez podawanie do publicznej wiadomości tytułów, terminów zakończenia ankiety oraz miejsca i sposobu udostępniania zainteresowanym treści projektów;
zatwierdzanie i wycofywanie Polskich Norm oraz innych dokumentów normalizacyjnych;
reprezentowanie Rzeczypospolitej Polskiej w międzynarodowych i regionalnych organizacjach normalizacyjnych, uczestnictwo w ich pracach oraz występowanie za granicą w sprawach dotyczących normalizacji;
inicjowanie i organizowanie pracy komitetów technicznych do realizacji zadań związanych dokumentów opracowywaniem dokumentów normalizacyjnych;
organizowanie i prowadzenie działalności szkoleniowej, wydawniczej, promocyjnej i informacyjnej dotyczącej normalizacji i dziedzin pokrewnych;
opiniowanie projektów aktów prawnych związanych z normalizacją.
PKN uczestniczy w krajowym systemie notyfikacji norm i aktów prawnych, w szczególności prowadząc krajowy punkt informacyjny (WTO/TBT). [8]

* POSŁOWIE
tekst na końcu wydawnictwa poruszający lub wyjaśniający zagadnienia związane z jego treścią, okolicznościami powstania itp. [11]

* POZYCJA BIBLIOGRAFICZNA
podstawowa jednostka bibliografii, obejmująca z reguły opis bibliograficzny jednego dokumentu, uzupełniony często dodatkowymi elementami. [11]

* PRACA ZBIOROWA
dzieło zbiorowe, bibliogr. wydawnictwo zwarte napisane przez więcej niż trzech autorów, objęte wspólnym tytułem. [11]

* PRASA
wszelkie publikacje periodyczne ukazujące się nie rzadziej niż raz do roku, a w szczególności gazety i czasopisma, serwisy agencyjne, biuletyny, audycje radiowe i telewizyjne oraz kroniki filmowe. W węższym znaczeniu (także potocznym) tylko wydawnictwa periodyczne w postaci druków, wydawane i rozpowszechniane pod stałymi tytułami, opatrzone numerem bieżącym i datą, zajmujące się aktualnymi wydarzeniami i problemami z różnych dziedzin. Do prasy zalicza się też czasopiśmiennictwo naukowe i fachowe. Prasa jest jednym z najważniejszych środków komunikacji masowej (środki masowego przekazu). Wyodrębnia się poszczególne rodzaje prasy na podstawie różnych kryteriów: częstotliwości ukazywania się (dzienniki, tygodniki itd.), zasięgu (prasa międzynarodowa, ogólnokrajowa, regionalna, lokalna, zakładowa), wydawcy-dysponenta (rządowa, partyjna, niezależna itp.), ideologii (konserwatywna, liberalna, katolicka itp.), tematyki (np. ekonomiczna, sportowa, filmowa), adresata (np. kobieca, młodzieżowa), poziomu (elitarna, popularna, bulwarowa itp.), funkcji społecznej (informacyjna, publicys-tyczna, rozrywkowa, ogłoszeniowa itp.). Pierwsze druki periodyczne powstały na początku XVII w. (w Polsce Merkuriusz Polski - zał. 1661.. Burzliwy rozwój prasy nastąpił w XIX w., czemu sprzyjało kształtowanie się demokracji parlamentarnej, ruchów narodowych, rozszerzanie praw wyborczych, upowszechnianie oświaty, a także znaczny postęp w drukarstwie (np. rotacyjna maszyna drukarska). Koniec XX wieku to początek burzliwego rozwoju różnego rodzaju czasopism elektronicznych, rozpowszechnianych przez Internet. [11]

* PRASOWE PRAWO
przepisy regulujące funkcjonowanie środków masowego przekazu, zwłaszcza gazet, czasopism, radia i telewizji. Obejmuje m.in. przepisy rejestrowania organów prasowych, prawa i obowiązki dziennikarzy, sprawy przekazywania informacji przez organy władzy, krytyki prasowej, praw do sprostowania, zasad postępowania w sprawach prasowych itp. [11]

* PRAWO AUTORSKIE
przepisy prawne wydane z myślą o ochronie interesów twórców (autorów), dotyczące stosunków prawnych związanych z tworzeniem utworów, korzystaniem z nich i ich ochroną. W poszczególnych krajach obowiązują różne rozwiązania szczegółowe. Centralnym pojęciem prawa autorskiego jest utwór, który stanowi przedmiot ochrony i oznacza uzewnętrznione (ustalone) dobro niematerialne, będące wynikiem twórczej pracy intelektualnej (naukowej lub artystycznej) człowieka, różne od przedmiotu, na którym zostało utrwalone. Aby wytwór intelektu miał statusu utworu, musi spełniać przesłankę działalności twórczej o indywidualnym charakterze, określaną niekiedy jako piętno osobiste, oryginalność. Generalnie twórca każdego dzieła ma prawo dysponować swoim utworem (autorskie prawa osobiste) oraz czerpać korzyści z upowszechniania (wykonania, użytku) utworu (autorskie prawa majątkowe). Autorskie prawa majątkowe wygasają z reguły po 50-75 latach po śmierci twórcy. W rozumieniu przepisów prawa autorskiego utworem jest nie tylko film, obraz, rzeźba, powieść, artykuł prasowy czy piosenka, ale też np. program komputerowy. [11]
zob. PLAGIAT

* PRAWO DO INFORMACJI
jedno z podstawowych praw obywatelskich, zagwarantowane dokumentami międzynarodowymi oraz przepisami prawnymi poszczególnych państw demokratycznych. Oznacza, że każdy człowiek ma prawo otrzymywać i przekazywać informacje i idee bez ingerencji władz publicznych. Ma też prawo do dostępu do informacji o działalności organów publicznych. Prawo do informacji może być ograniczone tylko ze względu na ochronę praw i wolności innych ludzi oraz ochronę porządku publicznego, bezpieczeństwa lub ważnego interesu państwa. [11]

* PRAWO PRASOWE
zob. PRASOWE PRAWO

* PRENUMERATA
zamówienie i zapłacenie z góry (za określony okres) za czasopisma, gazety i inne wydawnictwa ciągłe, odkładane w określonych miejscach, dostarczane do odbiorcy, przysyłane pocztą tradycyjną lub (w przypadku czasopism elektronicznych) pocztą elektroniczną. [11]

* PRESUPOZYCJA
Zdanie a (informacja a) jest presupozycją zdania b, jeżeli prawdziwość zdania a (informacji a) jest koniecznym warunkiem prawdziwości zdania b (informacji b), np. presupozycją zdania Jan wyjechał z Warszawy jest zdanie Jan był w Warszawie. Występuje tez presupozycja wyrazów, gdyż to one najczęściej są jej wykładnikami. Funkcja presupozycji zdaniu lub zbiorowi zdań przyporządkowuje zbiór wszystkich jego presupozycji. Znajduje to praktyczne zastosowanie w tzw. Systemach inteligentnych oraz w systemach informacji faktograficznej. [13]

* PROGRAM UŻYTKOWY
aplikacja, każdy samodzielny program (lub element oprogramowania), który nie należy do oprogramowania systemowego. Potocznie - program umożliwiający wykonywanie przez komputer jakichś zadań (np. redagowanie tekstów, opracowywanie ilustracji, gromadzenie danych, prowadzenie obliczeń, sterowanie maszyną). Programy początkowo (do połowy lat 90.) dystrybuowane były głównie na dyskietkach, obecnie są sprzedawane głównie na CD-ROM, przy czym wyraźna jest tendencja do zaopatrywania się w programy za pośrednictwem Internetu. [11]

* PRZEDMOWA
zob. WSTĘP LUB PRZEDMOWA

* PRZEGLĄD DOKUMENTACYJNY
jest to bieżąca bibliografia selekcyjna piśmiennictwa krajowego i zagranicznego z danej dziedziny, sporządzana przez branżowe ośrodki informacji nte i publikowana samoistnie lub jako wkładka w czasopiśmie fachowym; opisy bibliograficzne są zawsze uzupełniane analizami dokumentacyjnymi. Wybrane pozycje literatury fachowej uszeregowane są w ustalonym układzie, na ogół w układzie rzeczowym. Zakłada się, że wydawnictwo jest miesięcznikiem i nie powinno się ukazywać w dłuższych odstępach czasu, ani też nie powinno być łączone z biuletynem informacyjnym, mającym odmienny charakter. Niektóre przeglądy dokumentacyjne drukowane są na sztywnym kartonie formatu A4, który przycinany jest do formatu A6. Otrzymane w ten sposób karty włączane są do kartoteki. [7]

* PRZEKAZ GŁÓWNY WYDAWNICTWA
treść podstawowa, dla której wydawnictwo zostało wydane (np. program komputerowy na CD-ROM, nagranie muzyczne na kasecie magnetofonowej, film fabularny na kasecie magnetowidowej). Główny przekaz książki określany jest tradycyjnie jako Tekst główny. Przekaz główny wydawnictwa może dzielić się - w zależności od rodzaju wydawnictwa na elementy (np. piosenki, etapy gier komputerowych, sceny i ujęcia filmowe, hasła tekstowe, zdjęcia, symulacje, ilustracje, animacje. [11]

* PRZEWODNIK BIBLIOGRAFICZNY
zob. BIBLIOGRAFIA NARODOWA

* PRZEZROCZE
zob. DIAPOZYTYW

* PRZYPISY
komentarze, objaśnienia, uwagi dodatkowe autora lub wydawcy umieszczone w wydawnictwach piśmienniczych zwykle u dołu strony, na końcu rozdziału, końcu dokumentu, lub w postaci hipertekstowego odnośnika skojarzonego np. z treścią objaśnienia. Przypisy do nagrań muzycznych na CD-ROM i kasetach magnetofonowych zamieszczane są często na obwolucie. [11]

* PUBLIKACJA
dokument opublikowany, dokument uwielokrotniony w celu jego rozpowszechniania. [28]

* QUASI-SYNONIMIA
1. relacja paradygmatyczna zachodząca między quasi-synonimami.
2. zjawisko występowania quasi-synonimów. [13]

* REDAKCJA
1. Instytucja (lub jej część) zajmująca się przygotowywaniem do wydania (emisji) książek, czasopism, audycji radiowych lub telewizyjnych. Także lokal tej instytucji.
2. Zespół osób należący do kierownictwa redakcji prasowej lub wydawniczej (kolegium redakcyjne); rzadziej stosowane w szerokim znaczeniu - jako zespół pracowników merytorycznych (łącznie ze współpracującymi np. korespondentami) redakcji.
3. Zredagowany utwór; wersja, wariant tekstu. [11]

* REKORD
inform. zbiór danych tworzący pewną logiczną całość, stanowiący jednostkę zgromadzonych informacji. Jeden rekord stanowią np. dane na temat jednego dokumentu wpisane do bazy danych komputerowego katalogu w bibliotece. [11]

* RELEWANCJA
relewantność; ocena wartości informacji. W ocenie efektywności SIW używa się terminów: relewancja techniczna, r. semantyczna, r. pragmatyczna (pertynencja), r. logiczna, nazywających relację, której argumenty umieszczane są rozmaicie: a) w sferze relacji zachodzących między zbiorami wyszukiwawczymi SIW i tekstami JIW w planie wyrażania (relewancja techniczna) i/lub w planie treści (relewancja semantyczna, r. logiczna); b) w sferze relacji miedzy zbiorami informacyjnymi SIW i elementami jego otoczenia, potrzebą informacyjna użytkownika, jego wiedzą oraz celami działania (r. pragmatyczna). Relewancja przyjmowana jest jako jedna z miar przy ocenie efektywności SIW, przede wszystkim przy wyznaczaniu współczynnika dokładności wyszukiwania informacji i współczynnika kompletności wyszukiwania informacji, przy czym współczynniki te mogą mieć różną wartość w zależności od tego, kto dokonuje oceny relewancji posiadanych i wyszukanych przez system informacji. Ocena wyszukanych informacji przez użytkownika jest zazwyczaj subiektywna i często nie uwzględnia błędów w sformułowaniu zapytania informacyjnego, tzn. ewentualnej niezgodności treści zapytania z intencja nadawcy. Ściśle biorąc każda ocena relewancji informacji dokonywana przez użytkowników ma charakter oceny relewancji pragmatycznej. Bardziej obiektywne (za to obarczone innymi błędami) są wstępne oceny relewancji informacji w całym przeszukiwanym zbiorze wyszukiwawczym lub oceny relewancji wyszukiwanych informacji dokonywane w zastępstwie użytkownika przez tzw. Ekspertów. Przyczynami wydania przez system informacji nierelewantnych mogą być także: nieodpowiednie instrukcje wyszukiwawcze, błędy w tłumaczeniu zapytania informacyjnego na JIW, nie poprawna koordynacja wyrażeń JIW tworzących CHWD, błędy techniczne itp. Relewancja jako podstawa oceny skuteczności wyszukiwawczej systemów jest często krytykowana. Ważnym elementem jest trafność wyboru systemu, do którego użytkownik kieruje zapytanie. [13]

* REPORTAŻ
gatunek twórczości dziennikarskiej, zapis faktów znanych autorowi z obserwacji, przekazów, dokumentów źródłowych; łączy informację z próbą interpretacji zjawisk, ewentualnie z ich oceną, niekiedy stawia uogólnienia. Ukształtowany w prasie w drugiej połowie XIX w. Niekiedy zbliża się do form narracji powieściowej lub nowelistycznej. Obecnie także reportaż radiowy (dźwiękowy), telewizyjny (filmowy), fotoreportaż. [11]

* REPROGRAFIA
ogół zagadnień, środków i metod reprodukcji (sporządzania kopii) dokumentów za pomocą mikrofilmowania, fotokopii, termokopii (pyłorys), elektrografii (kserografia) i in. [11] Według zasad uznawanych w większości krajów sporządzanie takich kopii dla celów naukowych, bibliotecznych bądź na użytek osobisty, niezwiązany z uzyskiwaniem zysku, nie narusza praw autorskich i wydawniczych. [1]

* RĘKOPIS
manuskrypt, tekst napisany ręcznie. W bibliotekarstwie również maszynopis nie powielony (nie kopiowany). [11]

* ROZPRAWA
szczegółowe opracowanie jednego, określonego zagadnienia, jako wynik pracy badawczej. Ogłaszanie r. naukowych w czasopismach specjalnych zagadnienia, jako wynik pracy badawczej służy przekazywaniu na bieżąco informacji o toczących się pracach, wymianie doświadczeń, niekiedy wywołaniu dyskusji pomiędzy znawcami przedmiotu, poprzedza częstokroć powstawanie i publikowanie obszerniejszych dzieł, spełnia więc bardzo istotną funkcję w rozwoju wiedzy. R. przygotowana celem uzyskania stopnia naukowego nazywa się dysertacją.

* SERIA WYDAWNICZA
zob. WYDAWNICTWO SERYJNE

* SERWIS PRASOWY
wydawane w postaci biuletynów materiały informacyjne dostarczane przez agencje prasowe redakcjom i innym zainteresowanym odbiorcom (np. politykom). Serwis może być tematyczny (np. tylko informacje gospodarcze, kulturalne) lub ogólny. [11]

* SIEĆ BIBLIOTECZNA
zespół bibliotek zwykle jednego typu połączonych stałą więzią według różnorodnych kryteriów (funkcji, dziedziny, podporządkowania administracyjnego) - np. biblioteki pedagogiczne, biblioteki publiczne, biblioteki szkolne. [11]

* SIEĆ KOMPUTEROWA
zespół komputerów i urządzeń peryferyjnych połączonych liniami transmisji (przewodowej lub bezprzewodowej) danych umożliwiających współpracę (np. wykorzystywanie tych samych zasobów informacji i urządzeń peryferyjnych przez wielu użytkowników, szybkie przesyłanie danych). Rodzaje: lokalne (ograniczone do jednego lub kilku budynków), rozległe (np. Internet). [11]

* SIGLUM
symbol literowy lub literowo-cyfrowy ustalony jako oznaczenie biblioteczne, stosowany w katalogach centralnych przy podawaniu lokalizacji wydawniczej oraz wypożyczaniu międzybibliotecznym i informacji naukowej. [1]

* SINTO
zob. SYSTEM INFORMACJI NAUKOWEJ, TECHNICZNEJ I ORGANIZACYJNEJ

* SITODRUK
jedna z metod drukowania (wywodząca się z dawnego dalekowschodniego sposobu ozdabiania tkanin). Stosuje się w niej formę drukową najczęściej w postaci prostokątnej ramy z napiętą na niej siatką, w której wytworzono elementy drukujące (nie zakryte oczka siatki przepuszczające farbę) i nie drukujące (oczka siatki zakryte szablonem, utwardzoną warstwą światłoczułą itp., nie przepuszczające farby). Wykorzystywany do drukowania jedno i wielobarwnego na papierze, tekturze, folii metalowej lub z tworzywa sztucznego (np. plakatów, map, kalkomanii, opakowań) oraz na przedmiotach uformowanych (tzw. kształtkach) z różnych materiałów (np. butelki, pojemniki, podkoszulki, czapki). [11]

* SKŁAD
poligr. powstały w wyniku składania zestaw czcionek (lub wierszy), linii i justunku lub obraz znaków pisma utrwalony na materiale światłoczułym w postaci szpalt, kolumn lub tabel. Obecnie wykonywany w zasadzie wyłącznie techniką fotoskładu. [11]

* SLAJD
zob. DIAPOZYTYW

* SŁOWNIK
zbiór wyrazów lub pojęć danego języka uszeregowanych najczęściej alfabetycznie, z wyjaśnieniem znaczeń w tym samym lub innym języku. W większych słownikach podawane bywają także inne informacje, np. wymowa, etymologia, cytaty ilustrujące użycie, synonimy. [11]

* SŁOWO KLUCZOWE
element tekstu (wyrażenie, termin, określenie) dokumentu posiadający wartość znaczącą i charakteryzujący zawartość treściową dokumentu lub jego pewnego aspektu. S.k. może być wybrane z tytułu, tekstu podstawowego dokumentu, bądź też z analizy dokumentacyjnej czy adnotacji. S.k. stosowane są do bezpośredniego, swobodnego indeksowania dokumentów, przy czym dokument może być scharakteryzowany za pomocą jednego lub (z reguły) większej liczby s.k. Służą one również jako materiał wyjściowy do ustalania deskryptorów deskryptorów budowy tezaurusów. Przede wszystkim jednak stanowią podstawę do sporządzania indeksów indeksów s.k., najczęściej w postaci indeksów permutowanych, uzyskiwanych w procesie automatycznego przetwarzania informacji. [1]

* SOFTWARE
zob. OPROGRAMOWANIE

* SPIS BIBLIOGRAFICZNY
zob. BIBLIOGRAFIA

* SPIS TEMATYCZNY
zob. ZESTAWIENIE TEMATYCZNE (BIBLIOGRAFICZNE)

* SPIS TREŚCI
wykaz części składowych wydawnictwa. W zależności od rodzaju wydawnictwa może obejmować takie elementy jak np. wstęp, rozdziały, podrozdziały, tytuły nagranych utworów muzycznych, tytuły nagranych filmów, nazwy programów komputerowych - w kolejności ich występowania - z podaniem numerów stronic, na których się zaczynają, lub innych informacji umożliwiających ich zlokalizowanie (np. numer kolejny i czas trwania nagrania muzycznego). [11]

* SPOŁECZEŃSTWO INFORMACYJNE
pojęcie stosowane od lat 70. dla określania nowego typu społeczeństwa kształtującego się w krajach postindustrialnych, w których większość dochodu narodowego zaczęła powstawać w szeroko rozumianym sektorze informacyjnym, a zarządzanie informacją, jej jakość i szybkość przepływu stały się czynnikiem konkurencyjności. Wyznaczniki społeczeństwa informacyjnego to m.in.: powszechny dostęp do podstawowego zakresu techniki komunikacyjnej i informacyjnej, otwarty i równy dla wszystkich dostęp do sieci komputerowych, funkcjonowanie struktur technicznych (np. lokalne infostrady światłowodowe) umożliwiających funkcjonowanie i konkurowanie podmiotu na rynku bez względu na miejsce pobytu. Powstanie społeczeństw informacyjnych i towarzyszący temu przyspieszony rozwój technologiczny pogłębia podziały cywilizacyjne i gospodarcze we współczesnym świecie. Polska końca XX w. wykazuje cechy społeczeństwa przedinformacyjnego, a warunkami przejścia do następnej fazy są: inwestycje w oświatę (głównie w celu lepszego wyposażenia szkół i wyrównania poziomu kształcenia między dużymi miastami a mniejszymi ośrodkami i wsią) oraz w infrastrukturę (rozbudowa nowoczesnej sieci telekomunikacyjnej), co generowałoby szersze wykorzystywanie masowej komunikacji i informacji. [11] Ideą s.i. jest zapewnienie dostępu do wszelkiego rodzaju informacji dla każdego, w jakimkolwiek miejscu i czasie. [15] S.i. nie tylko posiada rozwinięte środki przetwarzania informacji i komunikowania, lecz przetwarzanie informacji jest podstawą tworzenia dochodu narodowego i dostarcza źródła utrzymania dla większości członków społeczeństwa. [13]

* SPROSTOWANIE
wyjaśnienie, formalna replika na wypowiedzi dziennikarskie zawierające błędy lub pomyłki rzeczowe (np. faktograficzne). Sprostowanie może odnosić się do każdej wypowiedzi dziennikarskiej. Zasady zamieszczania sprostowań reguluje prawo prasowe. W Polsce redakcja powinna zamieścić sprostowanie: w dzienniku - do 7 dni, w czasopiśmie - w jednym z trzech kolejnych numerów, radiu i telewizji - do 14 dni. [11]

* STARY DRUK
starodruk, druk wyd. do 1800 włącznie (tzn. także inkunabuł); granicę tę w Polsce ustalił K.J.T. Estreicher. [4]

* STOPKA REDAKCYJNA
informacja o składzie, organizacji i adresie redakcji, wydawcy, warunkach prenumeraty czasopisma lub gazety. Wyodrębniona graficznie, umieszczana zwykle w stałym miejscu. [11]

* STRATEGIA WYSZUKIWAWCZA
1. systemu informacyjno-wyszukiwawczego - algorytm realizacji procesu wyszukiwania informacji w systemie informacyjno-wyszukiwawczym, który ma zapewnić maksymalną relewancję i kompletność wyszukiwania.
2. użytkownika systemu informacyjno-wyszukiwawczego - realizacja procesu wyszukiwania informacji w danym systemie informacyjno-wyszukiwawczym przy wyszukiwaniu online. [13]
3. algorytm realizacji funkcji wyszukiwawczej w systemie informacyjno-wyszukiwawczym w celu zapewnienia optymalnych wyników wyszukiwanie informacji, określonych przez kryteria relewancji, kompletności i pertynencji [29]

* STRESZCZENIE
podana w skrócie zawartość treściowa dzieła, np. zwięzłe przedstawienie fabuły utworu narracyjnego (s. poprzednich odcinków w powieści drukowanej w gazecie), omówienie głównych tez pracy naukowej itp. Prace naukowe, także publikowane w czasopismach naukowych, opatrywane są często w s. obcojęzyczne. [19]

* STRESZCZENIE AUTORSKIE
analiza dokumentacyjna sporządzona przez autora dokumentu pierwotnego lub przez niego autoryzowana, przeznaczona w zasadzie do publikowania w dokumencie pierwotnym. [3]

* STRESZCZENIE DOKUMENTACYJNE
analiza będąca wszechstronnym omówieniem treści dokumentu z szerokim uwzględnieniem danych faktograficznych. Stosowane jest przy opracowywaniu dokumentów trudno dostępnych, np. ze względu na język lub sposób i miejsce przechowywania. [3]

* STRONA WWW
witryna, inform. dokument hipertekstowy lub (coraz częściej) hipermedialny udostępniany przez instytucje, organizacje i osoby fizyczne w sieci Internet za pomocą usługi WWW w celach informacyjnych, handlowych, rozrywkowych, propagandowych itp. Najbardziej fascynującą i rewolucyjną cechą charakterystyczną stron WWW jest fakt, że każda strona jest jednakowo traktowana przez wyszukiwarki WWW - bez względu na status społeczny i majątkowy, siedzibę, potencjał jej właściciela. Oznacza to, że przy wyszukiwaniu stron dotyczących np. samochodu taką samą pozycję będzie zajmowała witryna koncernu General Motors jak i strona internetowa małego Jasia z Polski, który lubi rysować samochody. W r. 1998 liczbę stron WWW szacowano na ok. 300 mln. [11]

* SYGNATURA BIBLIOTECZNA
umowne oznaczenie określające miejsce przechowywania dokumentu w bibliotece. W bibliotekach szkolnych może mieć symbol literowy: B, Bw, Prz, Ob, F, H, W (literatura piękna w szkołach podstawowych) lub cyfrowy według Uniwersalnej Klasyfikacji Dziesiętnej, bądź też inne oznaczenie umowne. [11]

* SYMBOL KLASYFIKACYJNY
skończony ciąg znaków ułożony według ściśle określonych dla danej klasyfikacji reguł i posiadający swój samodzielny sens nazywa się słowem. W klasyfikacji przyjęła się dla tego ciągu nazwa s.f. Ogół symboli używanych w danej klasyfikacji nazywamy jej symboliką. W przeważającej liczbie klasyfikacji długość symboli zwiększa się w miarę przechodzenia do pojęć szczegółowych (symbolika dedukcyjna). [1]

* SYSTEM DOKUMENTACYJNY
zob. SYSTEM INFORMACJI DOKUMENTACYJNEJ

* SYSTEM EKSPERTOWY
system inteligentny generujący informacje z określonej dziedziny wiedzy według reguł wnioskowania właściwych ekspertowi danej dziedziny i w języku tej dziedziny.[13]

* SYSTEM FAKTOGRAFICZNY
zob. SYSTEM INFORMACJI FAKTOGRAFICZNEJ

* SYSTEM INFORMACJI DOKUMENTACYJNEJ
system dokumentacyjny
w opozycji do systemu informacji faktograficznej – SIW, którego zbiór wyszukiwawczy składa się z dokumentów pochodnych najczęściej w postaci charakterystyk wyszukiwawczych dokumentów. W systemie takim informacje wyjściowe są więc metainformacjami, informacjami użytkownika systemu o tym, jakie dokumenty odpowiadają potrzebom informacyjnym tego użytkownika. System informacji dokumentacyjnej informacje włączane do zbioru wyszukiwawczego może tworzyć samodzielnie, wówczas informacją wejściową jest zbiór dokumentów podlegający opracowaniu dokumentacyjnemu w samym systemie, a więc gdy na podstawie informacji wejściowej tworzy się zbiór metainformacji w postaci charakterystyk wyszukiwawczych dokumentów poprzez transformacje streszczenia, wyboru słów kluczowych i indeksowanie przy użyciu odpowiedniego (używanego w tym systemie) języka informacyjno-wyszukiwawczego, przy czym streszczanie jest transformacją fakultatywną. Może też pozyskiwać gotowe informacje z innego systemu (np. opisy dokumentacyjne przygotowywane przez BN) – w takim wypadku zbiór informacji źródłowej nie stanowi elementu danego systemu informacji dokumentacyjnej (takimi systemami są np. katalogi centralne).[13]

* SYSTEM INFORMACJI FAKTOGRAFICZNEJ
system faktograficzny
w opozycji do systemu informacji dokumentacyjnej – system informacyjno-wyszukiwawczy, którego zbiór wyszukiwawczy składa się z odpowiednio opracowanych informacji faktograficznych. W systemie takim informacje wyjściowe udostępniane użytkownikowi systemu nie są metainformacjami, ale odnoszą się bezpośrednio do interesującego go wycinka rzeczywistości. Zbiorem informacyjnym takiego systemu są zazwyczaj dokumenty (zbiór informacji źródłowej, z których abstrahuje się informacje interesujące użytkowników systemu. Wyszukiwanie informacji w systemie odbywa się zazwyczaj za pomocą języka słów kluczowych (przeważnie języka swobodnych słów kluczowych). Systemy informacji faktograficznej mogą również udostępniać informacje o pochodzeniu informacji, a więc meteinformacje o informacji źródłowej. Systemy informacji faktograficznej zazwyczaj są systemami informacyjnymi dziedzinowymi. Często to systemy ekspertowe.[13]

* SYSTEM INFORMACJI NAUKOWEJ, TECHNICZNEJ I ORGANIZACYJNEJ (SINTO)
projekt systemu organizacji informacji naukowej w Polsce, powstał 1973 w wyniku prac Komisji Światowid, kontynuowanych i rozwiniętych przez Centrum Informacji Naukowej, Technicznej i Ekonomicznej (CINTE), kilkakrotnie aktualizowany, zatwierdzony 1978 przez Komitet Informatyki Rady Ministrów (uchylony 1990). Koncepcja SINTO opierała się na zasadach podziału pracy i wzajemnej integracji ośrodków informacji, bibliotek i archiwów. Główne cele SINTO to: dążenie do objęcia działaniem systemu szerokich (pozanaukowych i technicznych) kręgów społecznych, modernizacja metod i środków technicznych stosowanych w działalności informacyjnej, powiązanie SINTO z analogicznymi systemami informacyjnymi na świecie. [4]

* SYSTEM INFORMACYJNO-WYSZUKIWAWCZY
system informacyjny, system wyszukiwania informacji
1. System przetwarzający informacje, który z informacji wejściowych, obecnie często w postaci dokumentów tworzących zbiór informacyjny tworzy odpowiednio ustrukturalizowany zbiór wyszukiwawczy poprzez odpowiednie transformacje, a następnie dokonuje na nim dalszych transformacji, a więc wyszukiwania dalszych informacji na podstawie określonej dla danego systemu relacji relewancji technicznej (określającej podobieństwo elementów zbioru wyszukiwawczego do instrukcji wyszukiwawczej, będącej wynikiem zapytania informacyjnego skierowanego przez użytkownika systemu). Informacje spełniające warunek relewancji technicznej tworzą zbiór informacji wyjściowej i udostępniane są użytkownikowi systemu (użytkownikowi informacji). Zależnie od rodzaju informacji wyjściowej, a co za tym idzie i rodzaju transformacji tworzących z informacji wejściowej zbiór informacyjny, wyróżnia się systemy informacji dokumentacyjnej i systemy informacji faktograficznej. Możliwe są systemy o charakterze mieszanym. Przy pewnym rozumieniu informacji dokumentacyjnej, jako podzbioru informacji faktograficznej, wszystkie SIW mogą być uznane za systemy informacji faktograficznej. Zależnie od zakresu pola tematycznego systemu dzieli się je na : SIW uniwersalne, SIW dziedzinowe i SIW specjalistyczne. W wypadku gdy wszystkie transformacje wykonywane są w systemie w sposób automatyczny, pracownicy obsługujący system należą do otoczenia systemu. [13]
2. System, który z odpowiednich informacji wejściowych, mających najczęściej postać dokumentów, przez odpowiednie przekształcenia (np. streszczanie, itp.) tworzy odpowiednio ukształtowany zbiór informacyjny, stanowiący podstawę wyszukiwania informacji. Wyszukiwanie odbywa się poprzez porównanie instrukcji wyszukiwawczej z charakterystykami wyszukiwawczymi tworzącymi zbiór informacyjny lub bezpośrednio z informacjami wejściowymi.
3. System informacyjny - uporządkowany układ odpowiednich elementów, charakteryzujących się pewnymi właściwościami i połączonych wzajemnie określonymi relacjami.
Zasoby systemu informacyjnego zapewniające jego funkcjonowanie: ludzkie - potencjał wiedzy ukierunkowany na rozwiązywanie problemów systemu; użytkownicy pełniący role nadawców i odbiorców oraz adresaci technologii informacyjnych; informacyjne - zbiory danych przeznaczone do przetwarzania (bazy danych, metod, modeli, wiedzy); proceduralne - algorytmy, procedury, oprogramowanie; techniczne - sprzęt komputerowy, sieci telekomunikacyjne, nośniki danych.
Elementy systemu informacyjnego:
nadawcy i odbiorcy informacji - fizyczne (ludzie i systemy komputerowe), organizacyjne i prawne (obiekty jako jednostki formalne, traktowane jako wyodrębnione całości) podmioty informacyjne uczestniczące w przekazie i wymianie informacji;
zbiory informacji - zestawy wiadomości o charakterze ekonomicznym (w różnej postaci) generowane przez nadawców w określonym porządku przestrzennym i czasowym; dzielimy je: ze względu na miejsce w procesie przetworzenia na: wejściowe, wewnętrzne, wyjściowe; ze względu na stopień przetworzenia na: źródłowe, pośrednie, wynikowe; ze względu na typ (formę) na: liczbowe, tekstowe, multimedialne; ze względu na opis zjawiska na: identyfikujące, kwantyfikujące; ze względu na poziom zmienności na: stałe, względnie stałe, zmienne;
kanały informacyjne - sformalizowane i nie sformalizowane drogi (trasy) przepływów informacyjnych, stanowiących ewidencyjne lub informacyjne odwzorowanie przepływów zasileniowych (rzeczowych i finansowych) w obrębie obiektu gospodarczego; określają nadawców i odbiorców informacji, miejsca przetwarzania oraz ramy czasowe;
metody i techniki przetwarzania informacji - zalgorytmizowane procedury automatycznej (systemy informatyczne) i nieautomatycznej (systemy tradycyjne) obróbki zbiorów informacji.
Struktury systemu informacyjnego:
funkcjonalna - zbiór zadań i celów systemu oraz ich wzajemnych współzależności; wiąże ona bezpośrednio system informacyjny z wytwórczymi i zarządczymi funkcjami obiektu gospodarczego; struktura ta jest nadrzędna w stosunku do pozostałych struktur, można ją rozpatrywać w przekroju struktury organizacyjnej lub przekroju struktury procesów gospodarczych; wieloprzekrojowe ujęcie struktury funkcjonalnej pozwala zaprezentować system kompleksowo i obiektywnie z punktu widzenia celów systemów wytwarzania i zarządzania;
informacyjna - składa się z zasobów informacyjnych (zbiory danych wraz z algorytmami ich przetwarzania) i zbioru metainformacji (zbiór informacji o zasobach systemu - katalog systemu); struktura informacyjna systemu jest ściśle powiązana z jego strukturą funkcjonalną (realizacja każdej funkcji i zadania angażuje określone elementy struktury informacyjnej);
techniczna - utworzona z zastosowanych w przetwarzaniu środków technicznych; prawidłowa struktura techniczna powinna być zgodna ze strukturą funkcjonalną i informacyjną systemu (tzn. ma zapewniać swobodną realizację funkcji i obsługiwać zbiory danych);
przestrzenna - rozmieszczenie obiektów systemu określonego w trzech poprzednich strukturach;
konstrukcyjno-technologiczna - istota konstrukcji systemu i stosowanej w nim technologii przetwarzania danych.
Funkcje systemu informacyjnego:
gromadzenie informacji - jej istotą jest zbieranie, rejestrowanie i ewidencjonowanie danych i komunikatów gospodarczych, czyli informacyjne zasilanie obiektu i jego poszczególnych komórek organizacyjnych; w czasie gromadzenia dane i ich zbiory podlegają operacjom pomocniczym;
przetwarzanie informacji - wykonywanie na nich typowych operacji arytmetycznych i logicznych; z danych źródłowych uzyskuje się w wyniku ich przetworzenia informacje wynikowe żądane przez odbiorców;
przechowywanie informacji - polega na zapisaniu danych na trwałych nośnikach w postaci i formie umożliwiających ich łatwe wykorzystanie w kolejnych procesach; przechowywane (zwłaszcza archiwowane) informacje podlegają operacją dodatkowym takim jak kompresja;
prezentowanie informacji - polega na dostarczeniu odbiorcom niezbędnych informacji wynikowych o następujących cechach:
rzetelność - informacje muszą wiernie opisywać operacje gospodarcze i stany; selektywność - informacje powinny być dobrane pod kątem charakterystyk opisywanego problemu czy stosowanej metody; adresowalność - zakres przedmiotowy, dokładność i aktualność informacji muszą być dostosowane do indywidualnych potrzeb określonego odbiorcy, wyznaczanych przez charakter wykonywanych przez niego działań; odpowiedniość - zgodność z konkretnym zapotrzebowaniem na informacje; terminowość - dostarczanie informacji we właściwym czasie; wymagana postać - sposób prezentacji, szczegółowość i rodzaj nośnika zgodny z wymaganiami odbiorcy;
przesyłanie informacji - wewnątrzobiektowe oraz zewnętrzne (komunikacja z otoczeniem) procesy informacyjno-komunikacyjne; przesyłanie wiąże się z takimi operacjami pomocniczymi jak: porządkowanie i kompletowanie, konwersja do postaci / lub nośnika, kompresja, szyfrowanie. [22]
zob. SYSTEMY UDOSTĘPNIAJĄCE WIEDZĘ BEZ TRANSFORMACJI, SYSTEMY UDOSTĘPNIAJĄCE WIEDZĘ PO JEJ TRANSFORMACJI, UDOSTĘPNIANIE WIEDZY W RÓŻNYCH SYSTEMACH, TRANSFORMACJA

* SYSTEM INTELIGENTNY
system informacyjny mający zdolność generowania przez transformację treści ze zbioru dokumentów zawierających informację faktograficzną informacji nie będących podzbiorami ich tekstów. System taki może realizować operacje wnioskowania i wyjaśniania. Dzięki temu uzyskuje się efekt inteligentnego zachowania systemu, który potrafi rozwiązywać problemy, podać wyjaśnienie przedstawionego rozwiązania, a więc może pełnić funkcję eksperta, doradcy w danej dziedzinie wiedzy.[13]

* SYSTEMY UDOSTĘPNIAJĄCE WIEDZĘ BEZ TRANSFORMACJI
nie-dedukcyjne; udostępnianie informacji drogą selekcjonowania określane jest jedynie przez relację podobieństwa charakterystyki wyszukiwawczej dokumentu lub obiektu pozadokumentacyjnego do instrukcji wyszukiwawczej (systemy dokumentacyjne, proste systemy faktograficzne typu obiekt-cecha). [29]
zob. TRANSFORMACJA

* SYSTEMY UDOSTĘPNIAJĄCE WIEDZĘ PO JEJ TRANSFORMACJI
dedukcyjne; udostępnianie informacji polega na realizowaniu przez system transformacji semantycznej wyrażeń ze zbioru systemu, będącej równocześnie transformacją prawdziwościową, a więc taką, że z wyrażeń wyjściowych (przesłanek) uznawanych w systemie za prawdziwe otrzymuje się inne wyrażenia (wnioski) prawdziwe w stopniu takim samym, jaki przysługuje przesłankom (wnioskowanie logiczne) lub mniejszym (wnioskowanie uprawdopodabniające). [29]
zob. TRANSFORMACJA

* ŚWIADECTWO OCHRONNE
zob. PATENT

* TABLICE KLASYFIKACYJNE
tablice zawierające wykaz klas głównych z ich podziałem na klasy pochodne, zwykle tablice klasyfikacyjne zawierają symbole klas i ich odpowiedniki słowne. [2]

* TEKST GŁÓWNY
tekst podstawowy opublikowanego utworu; może być podzielony na działy, rozdziały, paragrafy, artykuły. [11]

* TEKST UZUPEŁNIAJĄCY
zob. MATERIAŁY UZUPEŁNIAJĄCE

* TEZAURUS
pierwotnie: zbiór, skarbnica określonego języka, słownik (np. Thesaurus linguae latinae R. Estienne'a, 1531.. Obecnie w informacji naukowej określenie: zbioru uporządkowanych (alfabetycznie, hierarchicznie, kategoriami) terminów z określonej dziedziny wiedzy, służącego do przekładu wyrazów z jednego lub wielu języków naturalnych na język informacyjny. Tezaurusy mogą tworzyć system (kompletny zbiór terminów z obszernej dziedziny wiedzy) złożony zwykle z: tezaurusa centralnego (kompletne słownictwo) lub tezaurusa podstawowego (główne terminy) i spójnych z nimi tezaurusów cząstkowych lub tezaurusów specjalistycznych (branżowych, dziedzinowych); pierwszym tezaurusem był W. K. Paulusa Descriptor dictionary... (1959). [11]

* TRANSFORMACJA
1. Przekształcenie jednej struktury (struktury wejściowej) w drugą (strukturę wyjściową), zazwyczaj ujęte w postaci algorytmu - zbioru reguł transformacyjnych.[13]
2. W literaturze z zakresu języków i systemów informacyjnych termin transformacja stosowany jest często w znaczeniu bliższym selekcjonowaniu informacji - na przykład streszczanie tekstów dokumentów pierwotnych interpretowane jest jako transformacja tekstu (połączona ze zmianą  język naturalnego na inny język naturalny), w wyniku której powstaje inny tekst krótszy, zawierający wyrażenia będące wykładnikami relewancji. [29]
Transformacja językowa – transformacja dokonywana na wyrażeniach. Reguły transformacyjne danego języka pozwalają na otrzymanie z danych wyrażeń innych wyrażeń należących do tego samego języka, zachowując jakąś określoną cechę wyrażenia transformowanego. Przykłady: zamiana strony czynnej na bierną, zamiana ułamków zwykłych na dziesiętne, sprowadzanie ułamków do wspólnego mianownika, transpozycja melodii do innej tonacji.[13]

* TYTULATURA
ogół danych służących do identyfikacji wydawnictwa, umieszczonych: w przypadku czasopisma i gazety - na pierwszej stronie (zawartość: tytuł, podtytuł, określenie częstotliwości ukazywania się, numer bieżący w danym roku, ewentualnie numer kolejny od powołania czasopisma, cenę, numer ISSN, ewentualnie inne informacje); w przypadku książki - przede wszystkim na karcie tytułowej i w metryce (zawartość: nazwa autora lub autorów, nazwy współtwórców książki, tytuł, podtytuł, numer i tytuł indywidualny tomu, adres wydawniczy, oznaczenie kolejności wydania, nazwa serii i numer w obrębie serii). W przypadku wydawnictw na kasecie magnetofonowej; CD-ROM, kasecie magnetowidowej, dyskietce - tytulatura znajduje się z reguły na obwolucie lub bezpośrednio na oprawie (mającej postać pudełka, koperty lub etui) i zawiera m.in.: tytuł i ewentualnie podtytuł, nazwę wykonawcy lub wykonawców (w przypadku nagrań muzycznych), nazwisko reżysera, ewentualnie scenarzysty, producenta (w przypadku nagrań filmowych), ewentualnie nazwę serii i numer w obrębie serii, instytucje sprawcze, numer fabryczny, hologram z numerem. [11]

* UDOSTĘPNIANIE INFORMACJI
zob.
SYSTEMY UDOSTĘPNIAJĄCE WIEDZĘ BEZ TRANSFORMACJI, SYSTEMY UDOSTĘPNIAJĄCE WIEDZĘ PO JEJ TRANSFORMACJI, UDOSTĘPNIANIE WIEDZY W RÓŻNYCH SYSTEMACH, TRANSFORMACJA

* UDOSTĘPNIANIE WIEDZY W RÓŻNYCH SYSTEMACH
W systemach tradycyjnych, w których ocena relewancji i pertynencji informacji wyselekcjonowanej przez system odbywa się na podstawie końcowych wyników wyszukiwania, proces prawdziwościowej transformacji informacji poprzedza realizację strategii wyszukiwawczej. Dążenie do zapewnienia maksymalnej kompletności i relewancji wyników wyszukiwania powoduje, że cała wiedza o rzeczywistości pozajęzykowej jest wbudowana w język informacyjno-wyszukiwawczy, łącznie z wiedzą językową
W systemach dialogowych online (dokumentacyjnych i faktograficznych), w których użytkownik komunikuje się z systemem według zasady akcja-reakcja, zależnie od oceny pertynencji wyszukanej informacji transformacja odbywa się w trakcie sesji wyszukiwawczej i polega na zmianie zbioru wyrażeń składowych instrukcji wyszukiwawczej, odwzorowujących pytanie informacyjne użytkownika i wskazane kryteria relewancji. Wpływa to na zakres wykładników relewancji wbudowanych w jiw, odwołujących się do wiedzy językowej i pozajęzykowej
W systemach inteligentnych faktograficznych transformacja semantyczna i prawdziwościowa informacji zawartej w pytaniu, polegająca na wykorzystaniu jego wyrażeń składowych jako przesłanek w procesie wnioskowania, prowadzącego do wygenerowania odpowiedzi relewantnej (najczęściej ze względu na cel), realizowana jest przez system formułujący strategię wyszukiwawczą na podstawie własnej interpretacji pytania. System określa więc samodzielnie algorytm realizacji funkcji wyszukiwawczej na podstawie wiedzy proceduralnej oraz wiedzy deklaratywnej o obiektach pozajęzykowych, ich cechach oraz sytuacjach, w których są użyte.
Stopniowe wbudowywanie w system środków umożliwiających transformację prawdziwościową informacji i formułowanie strategii wyszukiwawczej wpływa także na sposób komunikowania się z użytkownikiem. W systemach tradycyjnych funkcję metainformacyjną i wyszukiwawczą pełni w zasadzie jeden język (np. UKD, język haseł przedmiotowych w katalogu bibliotecznym). W systemach online wyodrębnia się język kwerend, stosunkowo niezależny od języków informacyjnych baz danych. W systemach inteligentnych następuje oddzielenie się modułu komunikacji w języku zbliżonym do naturalnego. Wiedza o języku i o rzeczywistości pozajęzykowej prezentowane są względnie niezależnie. [29]
zob.
TRANSFORMACJA

* UDOSTĘPNIANIE ZBIORÓW BIBLIOTECZNYCH
zaspokajanie w bibliotece czytelniczych potrzeb i zapotrzebowania na informację - przez wypożyczanie materiałów bibliotecznych (miejscowe i międzybiblioteczne) lub udostępnianie na miejscu (w czytelni, pracowni), dostarczanie kopii dokumentów itp. [11]

* UKD
zob. UNIWERSALNA KLASYFIKACJA DZIESIĘTNA

* UNIWERSALNA KLASYFIKACJA DZIESIĘTNA (UKD)
adaptacja Klasyfikacji Dziesiętnej Deweya (KDD), dokonana w latach 1897-1905 przez P. Otleta i H. La Fontaine'a na potrzeby Międzynarodowego Instytutu Bibliograficznego w Brukseli (dziś FID [0]).
UKD jest klasyfikacja zbudowaną na zasadzie liczb dziesiętnych, co umożliwia nieograniczoną rozbudowę klasyfikacji w głąb.
Istotną zaletą jest znakowanie za pomocą stosowanych na całym świecie cyfr arabskich, co zapewnia UKD niezależność od poszczególnych języków naturalnych i alfabetów. UKD jest klasyfikacją połfalsetową i zajmuje miejsce pośrednie między klasyfikacjami monohierarchicznymi a fasetowymi (polihierarchicznymi). Zasadniczy zrąb UKD stanowią tzw. tablice główne UKD, będące rozbudową następujących dziesięciu działów głównych:
Działy główne (UKD) [20]
Symbol      Grupy podstawowe
0                  Zagadnienia ogólne.
1                  Filozofia. Psychologia. Logika.
2                  Religia. Teologia.
3                  Nauki społeczne.
4                  Dział wolny.
5                  Matematyka. Nauki przyrodnicze.
6                  Nauki stosowane. Medycyna. Technika. Rolnictwo.
7                  Sztuka. Rzemiosło artystyczne. Architektura. Fotografia. Muzyka. Gry. Sport.
8                  Język. Lingwistyka. Filologia. Literatura piękna.
9                  Archeologia. Prehistoria. Geografia. Biografia. Historia.
Tablice UKD w znacznym stopniu oparte są na zasadzie prekoordynacji, tzn. zawierają wiele symboli oznaczających pojęcia złożone.
Równocześnie jednak w UKD szeroko stosowana zasada postkoordynacji. Przejawia się ona w tworzeniu symboli rozwiniętych i złożonych. Symbole rozwinięte tworzy się dodając do symboli głównych UKD symbole poddziałów pomocniczych.
Rozróżniamy trzy rodzaje poddziałów pomocniczych: wspólne, analityczne, syntetyczne. Poddziały wspólne umożliwiają oznaczenie cech formalnych klasyfikowanego dokumentu (język dokumentu, jego forma piśmiennicza lub wydawnicza) oraz innych elementów uściślających dodatkowo jego charakterystykę treściową wyrażoną symbolem głównym). Poddziały analityczne mogą być stosowane tylko w zakresie tych działów UKD, przy których zostały zamieszczone. Do symboli rozwiniętych zaliczamy też symbole poddziałów syntetycznych, składające się z symbolu głównego z dołączonymi do niego, za pomocą apostrofu, elementami innych symboli głównych. Symbole złożone tworzymy przez zestawienie symboli prostych lub rozwiniętych za pomocą znaku +, /, :, ::.
Ważną rolę odgrywa równoległa rozbudowa symboli UKD. Umożliwia ona klasyfikatorowi utworzenie nie występujących w tablicach symboli prostych przez analogię do innego działu UKD, mającego bardziej szczegółową rozbudowę.
Trzecią integralną częścią tablic UKD obok tablic głównych i pomocniczych jest indeks przedmiotowy w układzie abecadłowym. Indeks przedmiotowy do tablic UKD spełnia rolę pomocniczą, ułatwiając klasyfikatorowi dotarcie do odpowiednich pojęć w tablicach. UKD, podobnie jak inne języki informacyjne wymaga ciągłej aktualizacji, tj. dostosowywania tablic do rozwoju nauki i techniki. [7] Do 1 stycznia 1992 roku właścicielem praw autorskich do UKD był FID, obecnie Konsorcjum ds. UKD. [20]
UKD to najpowszechniej obecnie stosowany system klasyfikacji biblioteczno-bibliograficzno-dokumentacyjnej. [1]

* UKŁAD (ZBIORU INFORMACJI O DOKUMENTACH)
sposób uszeregowania haseł określonego typu. [27]

* UKŁAD ALFABETYCZNY
uszeregowanie alfabetyczne haseł osobowych, korporatywnych, tytułowych i tytułów. [27]

* UKŁAD DZIAŁOWY
układ rzeczowy, w którym nazwy lub symbole działów pierwszego stopnia przyjętej klasyfikacji są uszeregowane logicznie [27]

* UKŁAD KRZYŻOWY
układ łączący elementy układy alfabetycznego alfabetycznego przedmiotowego. [27]

* UKŁAD PRZEDMIOTOWY
układ rzeczowy, w którym hasła przedmiotowe są uszeregowane alfabetycznie. [27]

* UKŁAD RZECZOWY
uszeregowanie logiczne lub alfabetyczne haseł rzeczowych. [27]

* UKŁAD SYSTEMATYCZNY
układ rzeczowy, w którym nazwy i symbole działów i poddziałów przyjętej klasyfikacji są uszeregowane logicznie. [27]

* UNITERM
zob. JĘZYK DESKRYPTOROWY

* URZĄD PATENTOWY Rzeczypospolitej Polskiej
Historia.
UPRP powstał 28 grudnia 1918 r. Już 10 listopada 1919 r. Polska przystąpiła do Konwencji Paryskiej o ochronie własności przemysłowej, włączając się do współpracy międzynarodowej w tej dziedzinie. 11 kwietnia 1924 r. dokonano pierwszej rejestracji znaku towarowego, a 24 kwietnia tego roku udzielony został pierwszy patent.
Zadania.
UP realizuje swoje podstawowe zadania w zakresie:
udzielania ochrony prawnej na przedmioty własności przemysłowej, gromadzenia i udostępniania dokumentacji i literatury patentowej oraz współtworzy i popularyzuje zasady ochrony własności przemysłowej.
Podstawowe zadania Urzędu dotyczące udzielania i utrzymywania ochrony prawnej są realizowane w oparciu o ustawo-dawstwo krajowe dla zgłoszeń wnoszonych bezpośrednio do Urzędu oraz w oparciu o porozumienia międzynarodowe: dla zgłoszeń wynalazków i wzorów użytkowych w trybie Układu o współpracy patentowej (PCT) i zgłoszeń znaków towarowych w trybie Porozumienia madryckiego o między-narodowej rejestracji znaków i Protokołu do tego Porozumienia.
Podstawy prawne.
UPRP funkcjonuje w oparciu o szereg regulacji prawnych polskich, jak również międzynarodowych.
Zadania i kompetencje Urzędu Patentowego RP określają w sposób szczegółowy:
Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dn. 7 czerwca 2004 r. w sprawie nadania statutu Urzędowi Patentowemu RP (Dz. U. z 2004 r. Nr 140, poz. 1484)
Rozporządzenie Rady Ministrów z dn. 8 stycznia 2002 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Urzędu Patentowego RP (Dz. U. z 2002 r. Nr 8, poz. 59). [26]

* UTWÓR
dzieło, wytwór pracy twórczej (np. naukowej, literackiej, artystycznej). [11]

* UŻYTKOWNICY INFORMACJI
odbiorcy informacji, osoba lub instytucja korzystająca z usług służby informacyjnej biblioteki lub działalności ośrodków informacji. Im większa specjalizacja biblioteki bądź ośrodka informacji, tym konkretniej na ogół określone są kręgi u.i. W ośrodkach działalności informacyjnej prowadzi się badania obiektywnych (tj. rzeczywistych) rzeczywistych subiektywnych (tj. takich, jakimi się wydają odbiorcom) potrzeb informacyjnych. Bada się je najczęściej metodą ankiet, wywiadów indywidualnych, zbiorowych, wykorzystania dzienników prowadzonych przez u.i., obserwacji, prowadzenie rejestru zapytań. [1]
Podział użytkowników informacji z punktu widzenia:
1. instytucji świadczących usługi (użytkownicy bibliotek fachowych, naukowych, ośrodków informacji)
2. osobowości prawnej (Jednostki uspołecznione, prywatne)
3. profilu zawodowego
4. przynależności organizacyjnej (pracownicy macierzystej instytucji, innych zakładów pracy)
5. stopnia przygotowania informacyjnego użytkowników
6. stopnia ich wykształcenia
7. typowych lub indywidualnych cech użytkownika
8. potrzeb i zainteresowań.

* VADEMECUM
zob. WADEMEKUM

* WADEMEKUM
vademecum (łac. vade mecum 'pójdź za mną'), podręczny praktyczny poradnik. [11]

* WARSZTAT INFORMACYJNY BIBLIOTEKI
zbiór dokumentów, urządzeń, napisów oraz system informacyjno-wyszukiwawczy biblioteki pełniący funkcję informacyjno-dydaktyczną. W bibliotece szkolnej na warsztat informacyjny składają się: księgozbiór podręczny, katalogi i kartoteki biblioteczne, materiały i pomoce dydaktyczne z zakresu edukacji czytelniczej i medialnej. [11]

* WIRTUALNA RZECZYWISTOŚĆ
wirtualne otoczenie, sztuczna rzeczywistość, rodzaj symulacji komputerowej, której celem jest stworzenie wrażenia przebywania w sztucznie wykreowanym świecie. W systemach rzeczywistości wirtualnej komunikacja z komputerem przyjmuje formy wizualne (tworzenie realistycznych, stereoskopowych obrazów symulowanego środowiska za pomocą grafiki komputerowej), dźwiękowe i dotykowe (użycie siły fizycznej do poruszania się w symulowanym środowisku i sterowania nim oraz przemieszczania symulowanych obiektów). Układy wizyjne rzeczywistości wirtualnej to najczęściej kaski mocowane na głowie, zaopatrzone w dwa wyświetlacze ciekłokrystaliczne umieszczone naprzeciwko oczu w sposób umożliwiający widzenie stereoskopowe, lub ekrany projekcyjne ułożone na podobieństwo zamkniętego pomieszczenia. Układy śledzące rozpoznają położenie użytkowania i widziany przez niego obszar przestrzeni wirtualnej (kaski raportujące położenie głowy lub kierunek patrzenia oczu). Najczęściej stosowane urządzenia sterujące, umożliwiające interakcję z wirtualnym środowiskiem, to rękawica z czujnikami lub wyposażony w czujniki kombinezon. Układy dźwiękowe obejmują urządzenia zarówno do akustyki przestrzennej, jak i syntezy mowy i jej rozpoznawania w celu wydawania poleceń komputerowi. Zastosowania rzeczywistości wirtualnej obejmują m.in.: operowanie w niebezpiecznych lub niedostępnych środowiskach, wizualizację wyników eksperymentów naukowych, wizualizację konstrukcyjną i architektoniczną (poruszanie się po zaprojektowanych budynkach, dobieranie oświetlenia, umeblowania itp.), symulacje treningowe, np. symulatory lotu (bezpieczeństwo i niższe koszty), medycynę (edukacja, leczenie niektórych fobii, rehabilitacja zaburzeń ruchu), telewizję, przemysł rozrywkowy i gry. Mimo stałego rozwoju technologia rzeczywistości wirtualnej jest daleka od doskonałości. Wymagana jest bardzo duża moc obliczeniowa, mimo to generowane obrazy są stosunkowo proste, a ruch symulowanych obiektów często nienaturalny; sprzęt pomocniczy jest drogi i jeszcze niedostatecznie precyzyjny. [11]

* WOLUMEN
wolumin, pojedynczy oprawiony egzemplarz druku, niezależnie od tego czy zawiera jedno dzieło, jego część czy też odrębnie opublikowane wydawnictwa, mechanicznie połączone wspólną oprawą (tzw. klocek). [11]

* WSPÓŁCZYNNIK KOMPLETNOŚCI
kompletność wyszukiwania to zdolność systemu do odnalezienia znajdujących się w zbiorach dokumentów relewantnych. Jest uważana za najważniejsze wymaganie użytkowników wobec systemu (użytkownik zgłaszający pytanie chce otrzymać najmniej 1 dokument relewantny). Współczynnik kompletności (K) to stosunek liczby wyszukanych dokumentów relewantnych (R) do liczby wszystkich dokumentów relewantnych (N). K=(R/N)*100%

* WSPÓŁCZYNNIK TRAFNOŚCI
dokładności - służy do mierzenia zdolności zatrzymywania dokumentów nierelewantnych. Współczynnik trafności (T) to stosunek liczby wyszukanych dokumentów relewantnych (R) do liczby wszystkich dokumentów wyszukanych (V). T=(R/V)*100%

* WSTĘP LUB PRZEDMOWA
tekst umieszczony z reguły (nie zawsze) na początku utworu; napisany przez autora, wydawcę, tłumacza lub inną osobę; zawiera informacje dotyczące powstania utworu i problemów poruszanych przez autora, ewentualnie komentarz tłumacza itp. Wstęp jest pierwszym rozdziałem utworu, stanowi jego integralną część, zawiera najczęściej wprowadzenie w jego tematykę. Oba terminy bywają stosowane zamiennie. [11]

* WWW
World Wide Web
1. Powszechnie wykorzystywany przez współczesnych użytkowników komputerów system powiązanych ze sobą informacji (tekstów, obrazów, zapisów dźwiękowych i filmowych) udostępnianych w sieci Internet w postaci tzw. stron WWW, zawierających dane w postaci hipertekstu i hipermediów. Do wyszukiwania i przeglądania informacji w systemie WWW służą przeglądarki WWW. Sieć WWW ruszyła w Internecie w r. 1991, a dwa lata później pojawiła się w niej witryna Białego Domu.
2. Konsorcjum opracowujące standardy światowej bazy dokumentów hipertekstowych. [11]

* WYDAWCA
1. Edytor, osoba będąca pracownikiem oficyny wydawniczej (wydawnictwa).
2. Osoba odpowiedzialna za merytoryczne przygotowanie audycji telewizyjnej lub radiowej, nagrania muzycznego, publikacji.
3. Potocznie synonim instytucji lub osoby, która doprowadziła do opublikowania jakiejś publikacji (wydawnictwa). [11]

* WYDAWNICTWO
1. Publikacja samoistna wydawniczo, tzn. wydana jako odrębna jednostka fizyczna, lub ich zespół.
2. Instytucja organizująca proces wydawniczy (oficyna wydawnicza). [11]

* WYDAWNICTWO CIĄGŁE
wydawnictwo o nieprzewidzianym z góry zakończeniu, ukazujące się w określonych lub nieokreślonych odstępach czasu, częściami opatrzonymi wspólnym tytułem i zwykle oznaczonymi numerycznie lub chronologicznie (numery, zeszyty, tomy, roczniki). Do wydawnictw ciągłych należą: wydawnictwa periodyczne wydawnictwa seryjne i wydawnictwa zbiorowe. [11]

* WYDAWNICTWO INFORMACJI BEZPOŚREDNIEJ
wydawnictwo zawierające wiadomości z jednej lub z różnych dziedzin nauki lub życia, opracowane w układzie umożliwiającym szybkie dotarcie do poszukiwanych informacji (np. encyklopedie, słowniki, przewodniki, poradniki, roczniki statystyczne, kalendarze, książki adresowe, spisy instytucji, rozkłady jazdy, tablice chronologiczne i genealogiczne, herbarze, katalogi muzeów i wystaw, podręczniki, opracowania z danej dziedziny wiedzy). [11]

* WYDAWNICTWO INFORMACJI POŚREDNIEJ
wydawnictwo kierujące do innych źródeł informacji (np. bibliografie, przeglądy dokumentacyjne, drukowane katalogi bibliotek, wykazy nabytków, katalogi księgarskie i wydawnicze). [11]

* WYDAWNICTWO PERIODYCZNE
periodyk, wydawnictwo ciągłe (z wyjątkiem wydawnictwa seryjnego) ukazujące się w określonych odstępach czasu [11] pod tym samym tytułem, opatrzone bieżącą numeracją. Zalicza się do nich gazety, czasopisma, okresowe sprawozdania instytucji i urzędów, kalendarze, książki adresowe oraz okresowo wydawane informatory. [1]

* WYDAWNICTWO POSZYTOWE
zob. WYDAWNICTWO ZWARTE

* WYDAWNICTWO SERYJNE
cykl wydawniczy, seria wydawnicza, wydawnictwo ciągłe, ukazujące się nieregularnie; składa się z odrębnych dzieł różnych autorów, z których każde ma własny tytuł i stanowi wydawnictwo zwarte. Poszczególne pozycje połączone są w całość wydawniczą wspólnym tytułem serii (często zaopatrzone są w kolejny numer serii) lub znakiem graficznym. Dzieła wydane w serii posiadają jednolitą szatę graficzną (oprawa, format itd.) W.s. dzielą się czasem na części (tzw. podserie) [1]

* WYDAWNICTWO ZBIOROWE
składające się z tomów podzielonych na zeszyty o wspólnym tytule i kolejnej numeracji, obejmujące prace różnych autorów. W. zbiorowe są z reguły publikowane przez instytucje naukowe. Poszczególne zeszyty w. zbiorowych ukazują się w nieokreślonych odstępach czasu, ich liczba w poszczególnych tomach może być różna. Po zakończeniu tomu wydawana jest karta tytułowa, spis treści, a czasem okładka jednolita dla całego wydawnictwa. [1]

* WYDAWNICTWO ZWARTE
dzieło stanowiące zamkniętą całość (jedno lub wielotomowe), niezależnie od tego czy ukazuje się od razu w całości czy poszczególnymi tomami. W.z. zaopatrzone są w odrębne tytuły i mogą być pracą jednego lub wielu autorów. W.z. stanowią całość nawet wówczas, gdy z różnych przyczyn zamierzenie autorskie lub wydawnicze nie zostało zakończone. Do w.z. należy również wydawnictwo poszytowe (zeszytowe), ukazujące się stopniowo po jednym lub kilka arkuszy druku (w tymczasowej okładce) w postaci poszytów, posiadających ciągłą paginację. Nie tworzy ono odrębnej całości piśmienniczej, tekst poszytu może się zaczynać i kończyć w środku zdania, a nawet słowa. Rozprowadzane jest zazwyczaj w ramach subskrypcji lub prenumeraty. [1]

* WYKAZ ŹRÓDEŁ
zob. BIBLIOGRAFIA ZAŁĄCZNIKOWA

* WYKAZY DOKUMENTACJI PATENTOWEJ
wykazy wydawane przez urzędy ds. własności przemysłowej podające informacje o większości danych bibliograficznych dokumentów patentowych; stanowią wiarygodne i dające się szybko pozyskać źródło wiedzy o różnych dokumentach patentowych, służące użytkownikom informacji; szczególnie użyteczne są tzw. wykazy skumulowane wydawane rocznie, półrocznie lub kwartalnie, w układzie numerów publikacji patentowych, symboli klasyfikacyjnych, bądź wg nazw zgłaszających. [16]
* WYSZUKIWANIE ASOCJACYJNE
wyszukiwanie paradygmatyczne w oparciu o indeksowanie asocjacyjne zapytania informacyjnego. [13]

* WYSZUKIWANIE HIERARCHICZNE
wyszukiwanie paradygmatyczne w oparciu o indeksowanie hierarchiczne zapytania informacyjnego. [13]

* WYSZUKIWANIE INFORMACJI
wybieranie ze zbioru informacyjnego tych dokumentów i/lub dokumentów pierwotnych, których charakterystyki wyszukiwawcze są relewantne do pytania. Metoda wyszukiwania decyduje o sposobie projektowania systemu. Istnieje wiele metod wyszukiwania informacji, różnią się one zasadą tworzenia baz danych i sposobem wyszukiwania. [6]

* ZAKRES BIBLIOGRAFII
jedna z dwóch cech stanowiących o rodzaju bibliografii. Zakres bibliografii jest wyznaczany przez cechy treściowe materiałów zarejestrowanych w bibliografii. Zakres bibliografii ogólny (pełny) mają bibliografie rejestrujące materiały o różnej treści (np. bibliografia narodowa). Zakres bibliografii ograniczony mają bibliografie, w których materiał jest dobierany w zależności od przedmiotu (tematu) bibliografii (np. bibliografia na temat komputeryzacji bibliotek). [11]

* ZAPYTANIE INFORMACYJNE
zob. KWERENDA

* ZASIĘG BIBLIOGRAFII
jedna z dwóch cech stanowiących o rodzaju bibliografii. Zasięg bibliografii, jest określony przez cechy wydawniczo-formalne dokumentów zarejestrowanych w bibliografii: zasięg bibliografii autorski jest wyznaczony przez autorstwo zarejestrowanych dokumentów (np. w bibliografii osobowej); zasięg bibliografii chronologiczny wyznacza data wydania dokumentów (np. w bibliografii bieżącej, bibliografii retrospektywnej); inne rodzaje: zasięg bibliografii językowy; piśmienniczy; terytorialny.

* ZASÓB ARCHIWALNY
zob. ARCHIWALIA

* ZBIORY BIBLIOTECZNE
opracowany i uporządkowany zbiór dokumentów stanowiących majątek biblioteki. Należą tu wydawnictwa zwarte, wydawnictwa ciągłe oraz tzw. zbiory specjalne, do których zalicza się: dokumenty dźwiękowe (np. kasety magnetofonowe, płyty kompaktowe z nagraniami muzycznymi); dokumenty elektroniczne (np. dyskietki komputerowe); dokumenty ikonograficzne; dokumenty karto-graficzne; dokumenty oglądowe; dokumenty słuchowo-oglądowe; dokumenty normalizacyjne; mikroformy; rękopisy. W zależności od rodzaju, wielkości biblioteki i charakteru poszczególnych materiałów zbiory przechowywane są w magazynach, w wypożyczalni, jako księgozbiór podręczny. Biblioteka gromadzi i opracowuje zbiory w celu ich udostępniania. [11]

* ZBIÓR INFORMACYJNO-WYSZUKIWAWCZY
1. Zbiór opisów dokumentów, zapisów indeksowych oraz wyrażeń odzwierciedlających strukturę języka informacyjno-wyszukiwawczego
2. Katalog, kartoteka, spis bibliograficzny, indeks, baza danych
3. Zestawy wiadomości o charakterze ekonomicznym (w różnej postaci) generowane przez nadawców w określonym porządku przestrzennym i czasowym. Dzielimy je: ze względu na miejsce w procesie przetworzenia na: wejściowe, wewnętrzne, wyjściowe; ze względu na stopień przetworzenia na: źródłowe, pośrednie, wynikowe; ze względu na typ (formę) na: liczbowe, tekstowe, multimedialne; ze względu na opis zjawiska na: identyfikujące, kwantyfikujące; ze względu na poziom zmienności na: stałe, względnie stałe, zmienne [30]

* ZBIÓR INFORMACYJNY
zob. ZBIÓR INFORMACYJNO-WYSZUKIWAWCZY

* ZESTAWIENIE TEMATYCZNE (BIBLIOGRAFICZNE)
opracowanie dokumentacyjne zawierające bibliografię dokumentów na określony temat; opisy bibliograficzne mogą być uzupełnione analizami dokumentacyjnymi. [2]

* ŹRÓDŁO INFORMACJI
miejsce (system, organizację, imprezę, okoliczności itp.), w którym powstaje lub znajduje się informacja przeznaczona do rozpowszechniania, albo dokument, w którym zawarta jest informacja [17], a także instytucje, osoby, w znaczeniu materiału, z którego jest czerpana taka informacja. [0] Materiał informacyjny, z którego czerpie się dane do pracy naukowej, związanej z produkcją, zarządzaniem itp. Ź.i. jest każdy dokument służący do uzyskania żądanej informacji i zaspokajania potrzeb informacyjnych. [1]

* ŻYWA PAGINA
informacja drukowana w dodatkowym wierszu (z reguły u góry strony nad tekstem) w książce lub czasopiśmie; zawiera najczęściej powtórzenie albo tytułu dokumentu, albo nazwy rozdziału, a w encyklopedii lub słowniku - hasła pierwszego lub ostatniego na danej kolumnie. [11]

WSTECZ